Konu anlatımı
Soru eki “mi” ile bağlaç olan “de”, yazım sorularında neredeyse her sınavda karşına çıkar. İkisi de ayrı yazılır, ama ikisinin de bitişik yazılan benzerleri vardır. Bu alt başlıkta bu iki sözün yazımını ve onları eklerden ayırmanın pratik yollarını göreceksin.
Soru eki mi
Soru eki “mı, mi, mu, mü” her zaman kendisinden önceki sözcükten (kelimeden) ayrı yazılır ve o sözcüğün son ünlüsüne uyar: “Geldin mi?”, “Okul mu?”, “Güzel mi?”, “Doğru mu?”. Soru ekinden sonra gelen kişi ve ek fiil (ek eylem) ekleri ise soru ekine bitişik yazılır: “Geliyor musun?”, “Yorgun musunuz?”, “Evde miydin?”, “Okulda mıymış?”.
Soru eki soru anlamı taşımadığı cümlelerde de ayrı yazılır: “Güzel mi güzel bir gün.” cümlesinde pekiştirme, “Eve geldi mi hemen uyur.” cümlesinde zaman ve koşul anlamı vardır. “gelirmisin”, “evdemiydin” gibi bitişik yazımlar her durumda yanlıştır.
Bağlaç olan de
Bağlaç olan “da, de” her zaman ayrı yazılır ve önceki sözcüğün son ünlüsüne göre “da” ya da “de” olur: “Ben de geliyorum.”, “Kitap da defter de çantada.” Bu bağlaç hiçbir zaman “ta, te” biçimine girmez ve özel adlardan sonra kesmeyle ayrılmaz: “Ahmet de geldi.” doğru, “Ahmet'de geldi.” ve “Ahmet'te geldi.” yanlıştır. “ya da”, “hem de” gibi bağlaç grupları da ayrı yazılır.
Bulunma hâl eki (durum eki) olan “-da, -de, -ta, -te” ise sözcüğe bitişik yazılır: “evde”, “okulda”, “kitapta”, “Ankara'da”. Bu ek sert ünsüzden sonra “-ta, -te” olur.
Nasıl ayırt edilir?
“de” sözünü cümleden çıkar. Cümle dil bilgisi bakımından bozulmuyor, yalnız “dahi, bile, ayrıca” gibi bir anlam eksiliyorsa bu söz bağlaçtır ve ayrı yazılır: “Sen de gel.” → “Sen gel.” Çıkarınca sözcük ya da cümle bozuluyorsa ek olan -de'dir ve bitişik yazılır: “Sende kalsın.” → “Sen kalsın.” cümlesi başka bir anlama gelir. Bir başka yol da “de” yerine “-de bulunan” anlamını sınamaktır: “sende” sözcüğü “senin yanında” anlamı taşıyorsa ektir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annemde bu habere çok sevindi.” ve “Akşam yemeğine sizde mi kalacağız?” cümlelerinde “de”nin yazımını değerlendiriniz.
Çözüm. Birinci cümlede “de” çıkarılınca “Annem bu habere çok sevindi.” cümlesi elde edilir; cümle bozulmaz, yalnız “dahi” anlamı eksilir. Bu “de” bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır: “Annem de”. İkinci cümlede “sizde” sözcüğü “sizin evinizde” anlamındadır; “-de” bulunma hâl ekidir ve bitişik yazılması doğrudur. Soru eki “mi” de ayrı yazılmıştır.
Örnek 2. “Sınava gelecekmisin, yoksa işin mi var?” cümlesindeki yazım yanlışını düzeltiniz.
Çözüm. Soru eki kendisinden önceki sözcükten ayrı yazılır; kişi eki ise soru ekine bitişir. Bu yüzden “gelecekmisin” yazımı yanlıştır; doğrusu “gelecek misin” biçimindedir. Cümlenin ikinci bölümündeki “mi” ayrı yazılmış ve doğrudur. Doğru cümle: “Sınava gelecek misin, yoksa işin mi var?”
Sık yapılan hatalar
- Soru ekini önceki sözcüğe bitiştirmek: “gelirmisin” yanlış, “gelir misin” doğru.
- Soru ekinden sonraki ekleri ayırmak: “mi siniz” değil “misiniz”.
- Bağlaç olan “de”yi bitişik yazmak ya da kesmeyle ayırmak: “Ali'de geldi.” yanlıştır.
- Bağlaç olan “de”yi sert ünsüzden sonra “te” yapmak: “Kitap ta” değil “Kitap da”.
- Soru eki ayrı yazılır, sonraki ekler ona bitişir: “Geliyor musun?”
- Bağlaç “de” ayrı, ek “-de” bitişik yazılır.
- Çıkarınca cümle bozulmuyorsa “de” bağlaçtır.