Konu anlatımı
Zarflar (belirteçler), fiilleri (eylemleri), sıfatları (ön adları) ya da başka zarfları anlamca niteleyen veya belirten sözcüklerdir (kelimelerdir). “Tay çayırda hızlı koştu.” cümlesinde “hızlı” koşma eyleminin nasıl yapıldığını, “Dün geldik.” cümlesinde “dün” gelme eyleminin zamanını bildirir. Bir sözcüğün zarf olup olmadığı cümledeki görevine bağlıdır; aynı sözcük bir ismin (adın) önünde sıfat olabilir.
Bu sayfada zarfın görevini, zarf türlerini, ek alan zaman ve yön sözcüklerini, zarfı sıfattan ayırma yollarını ve zarf olarak kullanılan ikilemeleri göreceksin. Her türün ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Zarfın cümledeki öge görevi Cümlenin Ögeleri konusunda işlenir.
Zarf neyi niteler?
Zarflar en çok fiilleri niteler: “Hemşire kapıyı yavaşça araladı.” Sıfatların ve başka zarfların anlamını da derece bakımından etkileyebilir: “çok güzel bir şarkı” öbeğinde “çok” bir sıfatı, “Treni yakalamak için çok erken çıktık.” cümlesinde ise “erken” zarfını niteler. Zarf, fiilimsilerin (eylemsilerin) önüne gelip onları da niteleyebilir: “hızlı koşan atlar” öbeğinde “hızlı”, koşma eyleminin nasıl yapıldığını bildirdiği için zarftır.
Zarf türleri
Zarflar anlamlarına göre çoğunlukla beş türde incelenir. Durum zarfları “nasıl?” sorusuna cevap verir: “güzel”, “yavaşça”, “sessizce”. Zaman zarfları “ne zaman?” sorusuna cevap verir: “dün”, “yarın”, “şimdi”, “akşam”. Yer-yön zarfları ek almadan eylemin yönünü bildirir: “içeri”, “dışarı”, “yukarı”, “geri”. Miktar zarfları derece ve miktar bildirir: “çok”, “az”, “pek”, “en”, “daha”. Soru zarfları eylemi soru yoluyla belirtir: “nasıl”, “ne zaman”, “ne kadar”, “niçin”.
Ek alan zaman ve yön sözcükleri
Zaman ve yön bildiren sözcükler ek almadan bir eylemi nitelediğinde zarftır. Hâl eki aldıklarında isim olurlar: “Konuklar salondan içeri geçti.” cümlesinde “içeri” zarf, “Konuklar salondan içeriye geçti.” cümlesinde “içeriye” yönelme hâli eki almış bir isimdir. Aynı biçimde “Akşam parkta buluşalım.” cümlesinde “akşam” zarf, “Akşamı sabırsızlıkla bekledik.” cümlesinde “akşamı” belirtme hâli eki almış bir isimdir.
Zarf ile sıfat
Aynı sözcük bir ismin önünde onu nitelerse sıfat, bir fiili ya da sıfatı nitelerse zarftır: “hızlı tren” öbeğinde “hızlı” sıfat, “hızlı koştu” öbeğinde zarftır. “çok kitap” öbeğinde “çok” sıfat, “çok okudu” öbeğinde zarftır. Karar vermek için sözcüğün neyi nitelediğini bulman yeterlidir. Sıfatlar ve adlaşmış sıfatlar Sıfat konusunda ayrıca işlenir.
Zarf olan ikilemeler
İkilemeler de zarf olarak kullanılabilir: “Dedem bayırı ağır ağır tırmandı.” cümlesinde “ağır ağır” durum, “Bize sık sık uğrar.” cümlesinde “sık sık” zaman bildirir. Bir ismin önüne gelen ikileme ise sıfattır: “eğri büğrü bir yol”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yarın bütün kitapları dikkatlice paketleyeceğiz.” cümlesindeki zarfları türleriyle birlikte bulunuz.
Çözüm. “yarın” sözcüğü ek almadan paketleme eyleminin zamanını bildirir ve “ne zaman paketleyeceğiz?” sorusuna cevap verir; zaman zarfıdır. “dikkatlice” sözcüğü paketleme eyleminin nasıl yapılacağını bildirir; durum zarfıdır. “bütün” ise “kitaplar” isminin önünde onu belirten bir sıfattır, zarf değildir.
Örnek 2. “Babaannem çok güzel bir atkı ördü.” ve “Babaannem bu atkıyı çok güzel ördü.” cümlelerinde “güzel” sözcüğünün türünü karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “güzel” sözcüğü “atkı” isminin niteliğini bildirir; sıfattır. Önündeki “çok” bu sıfatın derecesini belirten bir zarftır. İkinci cümlede “güzel” örme eyleminin nasıl yapıldığını bildirir; durum zarfıdır. Önündeki “çok” bu kez başka bir zarfın derecesini belirtir ve yine zarftır.
Örnek 3. “Kuzular sabahtan beri dışarıda otluyor.” ve “Kuzular ağıldan dışarı fırladı.” cümlelerindeki “dışarı” köklü sözcükleri karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “dışarıda” sözcüğü bulunma hâli eki almıştır; bu yüzden zarf değil, isimdir. İkinci cümlede “dışarı” sözcüğü hiç ek almadan fırlama eyleminin yönünü bildirir; yer-yön zarfıdır. Yön sözcükleri ek almadan bir eylemi nitelediğinde zarf, hâl eki aldığında isim olur.
Sık yapılan hatalar
- Ek almış yön sözcüklerini zarf saymak: “içeriye girdi” cümlesinde “içeriye” isimdir.
- İsmin önündeki “çok, az” sözcüklerini zarf sanmak: “çok kitap” öbeğinde “çok” sıfattır.
- Sıfatı ya da başka bir zarfı niteleyen sözcüğün zarf olamayacağını düşünmek: “çok erken” öbeğinde iki sözcük de zarftır.
- Yer soran “nereye”, “nerede” sözcüklerini soru zarfı saymak; bunlar ek almış soru zamiridir (adılıdır).
- Her zaman sözünü zarf saymak: “Akşamı bekledik.” cümlesinde “akşamı” isimdir.
- Zarf; fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı niteler.
- Türler: durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru zarfları.
- Zaman ve yön sözcükleri hâl eki alınca zarf olmaktan çıkar.
- İsmi niteleyen sözcük sıfat; fiili, sıfatı ya da zarfı niteleyen sözcük zarftır.
- Fiili niteleyen ikileme zarf, ismi niteleyen ikileme sıfattır.