Konu anlatımı
Zaman zarfları (belirteçleri) eylemin ne zaman yapıldığını bildirir: “Dün müzeyi gezdik.” cümlesinde “dün”, gezme eyleminin zamanını gösterir. Zaman bildiren sözcüklerin (kelimelerin) bir kısmı cümlede isim olarak da kullanılabildiği için sorular çoğunlukla bu ayrımı yoklar. Bu alt başlıkta zaman zarflarını ve onları zaman bildiren isimlerden ayırmayı göreceksin.
Başlıca zaman zarfları
Zaman zarfları fiile (eyleme) sorulan “ne zaman?” sorusuna cevap verir: “Yarın fidan dikeceğiz.”, “Şimdi yola çıkıyoruz.”, “Erken kalktık, geç yattık.” Gün içindeki vakitleri bildiren sözcükler de ek almadan bir eylemi nitelediğinde zaman zarfıdır: “Akşam bahçede mangal yaparız.”, “Sabah bahçeyi suladık.” -leyin ekiyle kurulan “sabahleyin”, “akşamleyin”, “geceleyin” ile “sabahları”, “akşamları”, “geceleri” sözcükleri de zaman zarfı olarak kullanılır: “Akşamları dedemle satranç oynarız.”
Ek alınca isim olur
Zaman bildiren bir sözcük hâl eki aldığında zarf olmaktan çıkar ve isim olur: “Yarını hep birlikte planlayalım.” cümlesinde “yarını” belirtme hâli eki almış bir isimdir. “Akşamı sabırsızlıkla bekledik.” cümlesinde de “akşamı” isimdir. Zaman sözü bir ismin önünde onu belirtiyorsa yine zarf değildir: “dünkü maç” öbeğinde -ki ekiyle kurulan “dünkü” bir sıfattır (ön addır), “akşam yemeği” ise bir isim tamlamasıdır.
Nasıl ayırt edilir?
Yükleme “ne zaman?” sorusunu sor ve cevap olan sözcüğün ek alıp almadığına bak. “Sergi yarın açılacak.” cümlesinde “ne zaman açılacak?” sorusunun cevabı eksiz “yarın” sözcüğüdür; zaman zarfıdır. “Yarın çok önemli bir gün.” cümlesinde ise “yarın” bir eylemin zamanını bildirmez; hakkında yargı bildirilen ögedir ve isimdir. Zaman sözünün cümlede neyi bildirdiğine bakmak çoğu soruyu çözmeye yeter.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Akşamleyin balkonda oturur, sabahları yürüyüşe çıkarız.” cümlesindeki zaman zarflarını bulunuz.
Çözüm. “akşamleyin” sözcüğü oturma eyleminin, “sabahları” sözcüğü ise yürüyüşe çıkma eyleminin zamanını bildirir; ikisi de “ne zaman?” sorusuna cevap veren zaman zarfıdır. “balkonda” ve “yürüyüşe” sözcükleri ise hâl eki almış isimlerdir; zarf değildir.
Örnek 2. “Bugün çok yorucu bir gündü.” ve “Bugün kütüphanede çalıştım.” cümlelerinde “bugün” sözcüğünün türünü karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “bugün” bir eylemin zamanını bildirmez; cümlede hakkında yargı bildirilen ögedir ve isimdir. İkinci cümlede “bugün” çalışma eyleminin zamanını bildirir ve “ne zaman çalıştın?” sorusuna cevap verir; zaman zarfıdır. Aynı sözcüğün türünü cümledeki görevi belirler.
Sık yapılan hatalar
- Ek almış zaman sözlerini zarf saymak: “Yarını planlayalım.” cümlesinde “yarını” isimdir.
- Hakkında yargı bildirilen zaman sözünü zarf sanmak: “Bugün önemli bir gün.”
- Bir ismin önündeki “dünkü”, “akşamki” gibi sözcükleri zaman zarfı saymak; bunlar sıfattır.
- Zaman zarfı “ne zaman?” sorusuna cevap verir: dün, yarın, şimdi, erken, geç.
- “sabahleyin”, “akşamları” gibi sözcükler de zaman zarfıdır.
- Hâl eki alan ya da hakkında yargı bildirilen zaman sözü isimdir.