Konu anlatımı
Anlatım bozukluğu, bir cümlenin anlamca ya da dil bilgisi bakımından kusurlu kurulmasıdır. “Siparişimiz henüz daha gelmedi.” cümlesinde aynı anlamı taşıyan iki sözcük (kelime) bir arada kullanılmıştır. “Bu dağ yolu çok dik ve kışın sık sık kardan kapanıyor.” cümlesinde ise isim soylu bir yargı bir fiil (eylem) yargısına bağlanmış, ama ek fiil (ek eylem) almamıştır. TYT'de bu konudan gelen sorular, bozuk cümleyi bulmayı ya da bozukluğun nedenini belirlemeyi ister.
Bu sayfada anlama ve yapıya dayalı bozuklukları, her birinin nasıl bulunacağını ve nasıl düzeltileceğini göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Ögeler Cümlenin Ögeleri, çatı Fiilde Çatı, ek fiil Fiil, Kip ve Ek Fiil, tamlamalar İsim ve İsim Tamlamaları, bağlaçlar Edat, Bağlaç ve Ünlem konusunda işlenir; bu sayfa o bilgileri bozuklukları bulmak için kullanır.
Anlama dayalı bozukluklar
Bazı bozukluklar sözcüklerin anlamından ya da yerinden doğar: aynı anlamı taşıyan iki sözün birlikte kullanılması (gereksiz sözcük), bir sözcüğün anlamına uymayan bir yerde kullanılması, bir sözcüğün yanlış yerde durup anlamı belirsizleştirmesi ve anlamca birbirine ters düşen sözlerin aynı yargıda kullanılması. Bu bozuklukları bulmak için cümlenin ne demek istediğini düşün ve her sözcüğün o anlama uyup uymadığına bak.
Yapıya dayalı bozukluklar
Bazı bozukluklar cümlenin dil bilgisi bakımından kuruluşundan doğar: öge eksikliği, ek fiil eksikliği, çatı uyuşmazlığı, tamlayan ile tamlananın ya da özne ile yüklemin kişi ve sayı bakımından uyuşmaması. Bu bozukluklar çoğunlukla birden çok yargının bir cümlede birleştirildiği sıralı ve bağlı cümlelerde görülür.
Ortak öge yöntemi
Sıralı ve bağlı cümlelerde bir öge iki yükleme ortak kullanılabilir; ama bu öge her iki yükleme de uymalıdır. Çözüm için cümleyi yargılarına ayır ve ortak ögeyi her yargıya ayrı ayrı ekleyerek oku: “Eski dostumu çok özlüyor ve sık sık mektup yazıyorum.” cümlesinde “Eski dostumu özlüyorum.” doğrudur; “Eski dostumu mektup yazıyorum.” ise yanlıştır. Ortak öge ikinci yükleme uymadığı için cümle bozuktur; doğrusu “ona sık sık mektup yazıyorum” biçimindedir.
Bağlaçlar ve bağlayıcı sözler
Yargılar arasındaki ilişkiye uymayan bağlaçlar da anlatımı bozar: karşıtlık yokken “ama”, neden-sonuç yokken “bu yüzden” kullanmak ya da “ne ... ne” bağlacıyla olumsuz yüklem kullanmak gibi. Bağlacı çıkarıp iki yargı arasındaki gerçek ilişkiyi bul; sonra o ilişkiye uygun bağlacı yerine koy.
Çözüm sırası
Anlatım bozukluğu sorularında önce cümleyi dikkatle oku ve takıldığın yeri işaretle. Sonra cümlede birden çok yüklem olup olmadığına bak; varsa ortak ögeyi, ek fiili ve çatıyı sına. Ardından gereksiz, yanlış anlamda ya da yanlış yerde kullanılmış sözcük ara. Bozukluğu bulduğunda cümleyi düzelterek yeniden yaz; düzeltilmiş cümle akıcıysa doğru yerdesin.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bitkilerin sararmasının nedeni, fazla sulanmalarından kaynaklanıyor.” cümlesindeki anlatım bozukluğunu açıklayınız.
Çözüm. “nedeni” sözü ile “-den kaynaklanmak” aynı bilgiyi, yani bir nedeni bildirir; ikisi bir arada kullanıldığı için cümle bozulmuştur. Cümle iki biçimde düzeltilebilir: “Bitkilerin sararmasının nedeni, fazla sulanmalarıdır.” ya da “Bitkilerin sararması, fazla sulanmalarından kaynaklanıyor.” Bu bozukluk gereksiz sözcük kullanımından doğmuştur.
Örnek 2. “Bahçedeki kuru dallar budandı ve kamyonla çöplüğe taşıdı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunu açıklayınız.
Çözüm. İlk yargının yüklemi “budandı” edilgendir; “kuru dallar” işi yapan değil, işten etkilenen sözde öznedir. İkinci yüklem “taşıdı” ise etkendir ve aynı özneye bağlanmıştır; oysa dallar bir şey taşıyamaz. İki yüklemin çatısı uyuşmadığı için cümle bozuktur. Doğrusu: “Bahçedeki kuru dallar budandı ve kamyonla çöplüğe taşındı.”
Örnek 3. “Ne aradı ne de mesaj atmadı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunu açıklayınız.
Çözüm. “ne ... ne” bağlacı iki yargıyı zaten olumsuz anlamla bağlar; bu yüzden yüklemler olumlu biçimde kullanılır. Cümlede ikinci yüklem olumsuzluk eki aldığı için olumsuzluk iki kez yapılmış ve anlatım bozulmuştur. Doğrusu: “Ne aradı ne de mesaj attı.”
Sık yapılan hatalar
- Ortak ögeyi yalnız ilk yükleme bakarak doğru saymak; ögeyi her yükleme ayrı ayrı ekleyerek oku.
- Anlamı pekiştiren ikilemeleri gereksiz sözcük sanmak: “yavaş yavaş”.
- Yaklaşıklık bildiren her sözü çelişki sanmak: “neredeyse tamamı” doğru bir kullanımdır.
- İsim soylu bir yargı “ve” ile fiil yargısına bağlandığında ek fiil eksikliğini gözden kaçırmak.
- Edilgen ve etken yüklemlerin aynı özneye bağlandığı cümlelerde işi kimin yaptığını sormamak.
- Anlama dayalı bozukluklar: gereksiz sözcük, yanlış anlam, yanlış yer, çelişen sözcükler.
- Yapıya dayalı bozukluklar: öge eksikliği, ek fiil eksikliği, çatı uyuşmazlığı, kişi ve sayı uyumsuzluğu.
- Ortak ögeyi her yükleme ayrı ayrı bağlayarak sına.
- Bağlaç, yargılar arasındaki gerçek ilişkiye uymalıdır.
- Bozukluğu bulunca cümleyi düzelterek yeniden yaz.