Konu anlatımı
Birden çok yargının bir cümlede birleştirildiği sıralı ve bağlı cümlelerde bir öge iki yükleme ortak kullanılabilir. Ortak öge yüklemlerden birine uymuyorsa ya da ikinci yargının ögesi hiç söylenmemişse öge eksikliği doğar. Ortak ögenin aldığı ek ikinci yükleme uymadığında bu duruma ortak ögenin ek uyumsuzluğu da denir. Bu alt başlıkta özne, nesne ve tümleç eksikliğini göreceksin. Ögelerin kendisi Cümlenin Ögeleri konusunda işlenir.
Özne eksikliği
İki yargının özneleri farklı olduğu hâlde ikinci yargının öznesi söylenmezse birinci yargının öznesi ikinci yargıya da bağlanır ve anlam bozulur: “Müzenin yeni salonu çok genişti ve ziyaretçilere eski kentin maketini anlatıyordu.” Bu cümlede maketi anlatanın salon olduğu anlamı doğar. Doğrusu: “Müzenin yeni salonu çok genişti ve görevliler ziyaretçilere eski kentin maketini anlatıyordu.”
Nesne ve tümleç eksikliği
İki yükleme ortak bir öge, yüklemlerden birinin istediği eki taşımıyorsa ikinci yargının nesnesi ya da tümleci eksik kalır. “Eski dostumu çok özlüyor ve sık sık mektup yazıyorum.” cümlesinde “dostumu” belirtme ekiyle “özlemek” yüklemine uyar; “mektup yazmak” ise yönelme ekli bir dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ister: “ona”. Aynı biçimde “Bu sözlüğe sık sık başvuruyor ve arkadaşlarıma da öneriyorum.” cümlesinde ikinci yüklemin nesnesi eksiktir; doğrusu “... ve onu arkadaşlarıma da öneriyorum” biçimindedir.
Bozukluk olmayan durumlar
Ortak öge iki yükleme de uyuyorsa cümle doğrudur: “Komşumuza bayramda uğradık ve ev yapımı kurabiyeler ikram ettik.” cümlesinde “komşumuza” hem “uğramak” hem de “ikram etmek” yüklemine yönelme ekiyle uyar. Nasıl ayırt edilir: Cümleyi yargılarına ayır ve ortak ögeyi her yargıya ayrı ayrı ekle: “Komşumuza uğradık.” ve “Komşumuza kurabiye ikram ettik.” İkisi de doğruysa bozukluk yoktur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Eski dostumu çok özlüyor ve sık sık mektup yazıyorum.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. Cümleyi yargılarına ayır: “Eski dostumu çok özlüyorum.” doğrudur. “Eski dostumu sık sık mektup yazıyorum.” ise yanlıştır; çünkü “mektup yazmak” yüklemi “kime?” sorusunun cevabını, yani yönelme ekli bir tümleç ister. Ortak öge ikinci yükleme uymadığı için tümleç eksikliği vardır. Doğrusu: “Eski dostumu çok özlüyor ve ona sık sık mektup yazıyorum.”
Örnek 2. “Bu yılki kiraz hasadı çok bereketli geçti ve kirazların çoğunu reçel yaptı.” cümlesindeki bozukluğu açıklayınız.
Çözüm. Birinci yargının öznesi “bu yılki kiraz hasadı”dır. İkinci yargının öznesi söylenmediği için bu özne ikinci yargıya da bağlanır ve reçeli hasadın yaptığı anlamı doğar. Oysa reçeli yapan bir kişidir; ikinci yargının öznesi eksiktir. Doğrusu: “Bu yılki kiraz hasadı çok bereketli geçti, annem de kirazların çoğunu reçel yaptı.”
Sık yapılan hatalar
- Ortak ögeyi yalnız ilk yükleme bakarak doğru saymak.
- İkinci yargının öznesi söylenmediğinde birinci öznenin oraya da bağlandığını gözden kaçırmak.
- Ortak öge iki yükleme de uyduğu hâlde cümleyi bozuk saymak: “Komşumuza uğradık ve kurabiye ikram ettik.”
- Cümleyi yargılarına ayır; ortak ögeyi her yargıya ayrı ayrı ekle.
- Ortak ögenin eki her yükleme uymalıdır; uymuyorsa eksik öge bir zamirle (adılla) eklenir: onu, ona.
- Farklı özneli yargılarda ikinci yargının öznesi söylenmelidir.