Konu anlatımı
Paragrafta yapı, paragrafı oluşturan cümlelerin düzenini ve birbirine nasıl bağlandığını inceler. İyi kurulmuş bir paragrafta her cümle bir öncekine bağlanır ve bütün cümleler aynı konuya, aynı düşünceye hizmet eder. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla akışı bozan cümleyi, boşluğa gelecek cümleyi, paragrafın nereden ikiye bölüneceğini ya da cümlelerin doğru sırasını sorar.
Bu sayfada paragrafın bölümlerini, giriş ve sonuç cümlesini, akışı bozan cümleyi, boşluğa cümle getirmeyi, paragrafı ikiye bölmeyi, cümle sıralamayı ve düşüncenin yön değiştirdiği cümleyi göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Paragrafın ana düşüncesi (ana fikri) ve ondan yapılan çıkarımlar Paragrafta Anlam konusunda işlenir.
Paragrafın bölümleri
Bir paragraf çoğunlukla üç bölümden oluşur. Giriş bölümünde konu tanıtılır ya da genel bir yargı ortaya konur. Gelişme bölümünde bu yargı açıklanır, örneklenir ya da gerekçelendirilir. Sonuç bölümünde ise düşünce toparlanır ve çoğunlukla ana düşünce dile getirilir. Kısa paragraflarda bu bölümler birer cümleden oluşabilir.
Giriş ve sonuç cümlesi
Giriş cümlesi kendi başına anlaşılır; önce söylenmiş bir şeyi gösteren “bu, bunlar, böyle, o da” gibi sözlerle ya da “ama, çünkü, bu yüzden, üstelik, örneğin” gibi bağlayıcılarla başlamaz. Sonuç cümlesi ise paragrafı toparlar; çoğunlukla “kısacası, sonuç olarak, bu yüzden, demek ki” gibi sözler taşır ve paragrafın başına gelemez.
Akışı bozan cümle
Akışı bozan cümle, paragrafın konusundan ya da düşünce çizgisinden uzaklaşan cümledir. Bu cümle çoğunlukla konuyla ilgili bir sözcük (kelime) taşıdığı için ilk bakışta paragrafa uyar gibi görünür. Önce paragrafın konusunu ve yönünü belirle, sonra her cümlenin kendinden önceki ve sonraki cümleyle bağını sına. Bir cümle çıkarıldığında akış daha düzgün hâle geliyorsa akışı bozan cümle odur.
Boşluğa cümle getirme
Boşluğa gelecek cümle, hem kendinden önceki hem de kendinden sonraki cümleye bağlanmalıdır. Boşluktan sonraki cümlede “bu, bu yüzden, böylece, oysa” gibi bir söz varsa, boşluğa gelecek cümlenin neyi söylemesi gerektiğini o söz gösterir. Konusu uygun ama yönü ters olan ya da yalnız bir taraftaki cümleye bağlanan seçenekler tuzaktır.
İkiye bölme ve sıralama
Paragraf ikiye bölünürken ikinci paragraf, konunun başka bir yönüne, başka bir zamana ya da genel bilgiden kişisel bir anıya geçildiği cümleyle başlar; “ise, ne var ki, oysa” gibi sözler bu geçişi gösterebilir. Cümle sıralama sorularında önce giriş cümlesini bul, sonra birbirine gönderme yapan cümleleri eşleştir; bir olay ya da işlem anlatılıyorsa zaman sırasını izle.
Düşüncenin yön değiştirdiği cümle
Bazı paragraflarda yazar önce bir düşünceyi ya da yaygın bir kanıyı anlatır, sonra ona karşı çıkar ya da onu sınırlar. Düşüncenin yön değiştirdiği cümle çoğunlukla “ama, fakat, ancak, oysa, ne var ki, buna karşın, gelgelelim” gibi sözlerle başlar. Bu cümle aynı zamanda yazarın asıl görüşüne geçişi gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(I) Turşu kurmak, sebzeleri tuzlu ve ekşi bir suda bekleterek uzun süre saklamanın eski bir yoludur. (II) Tuz ve sirke, sebzelerin bozulmasına yol açan mikropların çoğalmasını yavaşlatır. (III) Bu yüzden yazın bol bulunan biber, lahana ve salatalık kışın da sofraya gelebilir. (IV) Turşunun en sevilen çeşitlerinden biri de lahana turşusudur. (V) Kavanozların ağzının sıkıca kapatılması ise sebzelerin hava almasını önleyerek saklama süresini uzatır.” Bu parçada hangi cümle akışı bozmaktadır?
Çözüm. Parça, turşu kurmanın sebzeleri saklamaya nasıl yaradığını anlatır: I. cümle konuyu tanıtır, II. cümle bunun nedenini, III. cümle sonucunu, V. cümle saklama süresini uzatan bir başka önlemi bildirir. IV. cümle ise hangi turşunun daha çok sevildiğinden söz eder; “turşu” sözünü taşısa da saklama konusundan uzaklaşır. Bu cümle çıkarılınca III. cümleden V. cümleye geçiş düzgünleşir; akışı bozan cümle IV. cümledir.
Örnek 2. “Üstelik bu yöntem çok daha az su harcıyor.”, “Bu yüzden köylüler hasadı bir hafta erkene aldı.”, “Arılar, kovanın içini kanatlarını çırparak serinletir.” ve “Onlar da sonunda aynı yolu seçti.” cümlelerinden hangisiyle bir paragraf başlayabilir?
Çözüm. “Üstelik” bir ekleme yapar ve önce söylenmiş bir şeyi gerektirir; “Bu yüzden” bir nedene, “Onlar da” önce sözü edilmiş kişilere gönderme yapar. Bu üç cümle kendinden önce bir cümle olmadan anlaşılmaz. Arılarla ilgili cümle ise tek başına okunduğunda da anlaşılan, önce söylenmiş hiçbir şeye dayanmayan bir bilgi verir; paragrafı başlatabilecek tek cümle odur.
Sık yapılan hatalar
- Konuyla ilgili bir sözcük taşıdığı için akışı bozan cümleyi paragrafa ait saymak.
- Boşluğa gelecek cümleyi yalnız önceki cümleye bakarak seçmek.
- “bu, ama, üstelik” gibi gönderme ve bağlayıcı sözlerle başlayan cümleyi giriş cümlesi sanmak.
- İkinci paragrafı, önceki cümlenin sonucu ya da örneği olan bir cümleyle başlatmak.
- Bir cümlenin içindeki küçük bir karşıtlığı paragrafın yön değiştirmesi sanmak.
- Paragrafın bölümleri: giriş, gelişme, sonuç.
- Giriş cümlesi önce söylenmiş bir şeye dayanmaz; sonuç cümlesi paragrafı toparlar.
- Akışı bozan cümle çıkarılınca paragraf daha düzgün akar.
- Boşluğa gelen cümle iki yana da bağlanır.
- Yön değişiminin ipuçları: ama, oysa, ne var ki, buna karşın.