Konu anlatımı
TYT'de bazı sorular, verilen cümlelerden hangisinin bir paragrafın ilk cümlesi olabileceğini ya da paragrafı en iyi bitireceğini sorar. Bu soruların anahtarı, cümlenin kendinden önce söylenmiş bir şeye ihtiyaç duyup duymadığıdır. Bu alt başlıkta giriş ve sonuç cümlelerini tanımanın yolunu göreceksin.
Giriş cümlesinin özellikleri
Giriş cümlesi kendi başına anlaşılır; önce söylenmiş bir şeye dayanmaz. Bu yüzden önceki bir cümleyi gösteren “bu, şu, bunlar, böyle, o da” gibi sözlerle ya da “ama, fakat, çünkü, bu yüzden, üstelik, ayrıca, örneğin, sonra” gibi bağlayıcılarla başlamaz. Giriş cümlesi çoğunlukla genel bir yargı, bir tanım ya da konuyu tanıtan bir bilgidir: “Arılar, kovanın içini kanatlarını çırparak serinletir.”
Sonuç cümlesinin özellikleri
Sonuç cümlesi paragrafta söylenenleri toparlar ya da onlardan bir yargı çıkarır. “kısacası, sonuç olarak, bu yüzden, demek ki, öyleyse, böylece” gibi sözler çoğunlukla sonuç cümlesinde görülür. Sonuç cümlesi yeni bir konu açmaz; paragrafın düşüncesini tamamlar ve çoğunlukla ana düşünceyi (ana fikri) taşır.
Tuzaklar
Gönderme gibi görünen her söz önceki bir cümleye bağlı değildir: “Bu yıl kış erken geldi.” cümlesindeki “bu” bir zaman bildirir, önceki bir cümleyi göstermez; bu cümle bir paragrafı başlatabilir. Bazı seçeneklerde de sonuç gibi görünen ama yeni bir alt konu açan cümleler bulunur. Karar verirken sözün cümlede gerçekten önceki bir cümleye mi gönderme yaptığına bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Onlar da bu kararı sevinçle karşıladı.”, “Ancak kısa sürede bu yöntemin eksikleri ortaya çıktı.”, “Göçmen kuşların bir kısmı her yıl aynı yuvaya döner.” ve “Örneğin yaşlı ağaçlar daha geç yaprak açar.” cümlelerinden hangisiyle bir paragraf başlayabilir?
Çözüm. “Onlar da” önce sözü edilen kişilere, “Ancak” önceki bir yargıya, “Örneğin” ise önce söylenmiş genel bir düşünceye bağlıdır; bu üç cümle önlerinde bir cümle olmadan anlaşılmaz. Göçmen kuşlarla ilgili cümle ise tek başına okunduğunda da anlaşılır; önce söylenmiş hiçbir şeye dayanmaz. Paragrafı başlatabilecek tek cümle budur.
Örnek 2. “Haftada bir günü telefonsuz geçirmeyi deneyen arkadaşım, ilk saatlerde elinin sürekli cebine gittiğini anlattı. Akşama doğru ise yıllardır okumayı ertelediği kitabın yarısını bitirmişti. Ertesi hafta deneyi yineledi ve bu kez kendini çok daha az huzursuz hissetti. ----” Boşluğa “Demek ki bir alışkanlığı bırakmanın en zor bölümü başlangıcıdır.” cümlesi mi, “Telefonların ekranları her yıl biraz daha büyüyor.” cümlesi mi gelmelidir?
Çözüm. Parça, telefonsuz geçirilen günün ilk saatlerinin zor olduğunu, sonra kolaylaştığını ve ertesi hafta huzursuzluğun azaldığını anlatır. “Demek ki” ile başlayan cümle bu deneyimden bir sonuç çıkarır ve paragrafı toparlar. Ekranların büyüdüğünü söyleyen cümle ise konuyla ilgili görünse de yeni bir alt konu açar; paragrafı bitirmez.
Sık yapılan hatalar
- “bu, ama, üstelik” gibi sözlerle başlayan cümleyi giriş cümlesi sanmak.
- Zaman bildiren “bu yıl” gibi sözleri önceki cümleye gönderme sanmak.
- Yeni bir alt konu açan cümleyi sonuç cümlesi saymak.
- Giriş cümlesi önce söylenmiş bir şeye dayanmaz.
- Sonuç cümlesi paragrafı toparlar: kısacası, demek ki, bu yüzden.
- Sonuç cümlesi yeni bir konu açmaz.