Konu anlatımı
İsimler (adlar) varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüklerdir (kelimelerdir): “kitap”, “Ankara”, “sevgi”. İsimler cümlede ek alarak görev üstlenir ve birbirleriyle birleşerek isim tamlamaları kurar: “okulun bahçesi”, “kapı kolu”. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir cümledeki isim tamlamasının türünü ya da isim tamlaması ile sıfat (ön ad) tamlamasının farkını sorar.
Bu sayfada isimlerin türlerini, isim çekim eklerini ve isim tamlamalarının türlerini göreceksin. Sıfatlar (ön adlar) ve zamirler (adıllar) ayrı konularda ele alınır; burada yalnız isim tamlamasıyla ilişkileri ölçüsünde anılır.
İsimlerin türleri
Varlıklara verilişlerine göre isimler özel isim (“Ankara”, “Ayşe”, “Fırat”) ve cins isim (“şehir”, “kız”, “ırmak”) olarak ikiye ayrılır. Karşıladıkları varlığın niteliğine göre somut (“ağaç”, “ses”, “koku”) ya da soyut (“sevgi”, “korku”, “akıl”) olurlar. Sayılarına göre tekil (“kitap”), çoğul (“kitaplar”) ve topluluk isimleri (“ordu”, “sürü”) vardır. Yapılarına göre ise basit (“göz”), türemiş (“gözlük”) ve birleşik (“hanımeli”) isimler bulunur.
İsim çekim ekleri
İsimler çoğul eki (-lar, -ler), iyelik ekleri (“kitab-ım”, “kitab-ın”, “kitab-ı”), hâl ekleri ve ilgi eki alır. Hâl (durum) ekleri belirtme (-ı: “kitabı”), yönelme (-a: “eve”), bulunma (-da: “evde”) ve ayrılma (-dan: “evden”) ekleridir; hiç hâl eki almamış isim yalın hâldedir. İlgi eki (-ın, -in, -un, -ün) bir ismi başka bir isme bağlar: “kapının kolu”. Ekler genellikle çoğul, iyelik, hâl sırasıyla gelir: “ev-ler-imiz-den”.
Belirtili ve belirtisiz isim tamlaması
İsim tamlaması (ad tamlaması), iki ismin bir ilgi kurmak için bir araya gelmesidir. İlk isme tamlayan, ikinciye tamlanan denir. Tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki alıyorsa tamlama belirtilidir: “evin kapısı”, “Ali'nin çantası”. Tamlayan ek almıyor, yalnız tamlanan iyelik eki alıyorsa tamlama belirtisizdir: “kapı kolu”, “okul bahçesi”. Belirtili tamlamanın ögeleri arasına sıfat girebilir (“köyün eski çeşmesi”); belirtisiz tamlamanın ögeleri arasına başka sözcük girmez.
Takısız ve zincirleme isim tamlaması
Tamlayan da tamlanan da ek almıyor ve tamlayan tamlananın neyden yapıldığını bildiriyorsa bu yapıya takısız isim tamlaması denir: “demir kapı”, “altın yüzük”, “yün çorap”. Bazı dil bilgisi kitapları bu yapıları sıfat tamlaması sayar. Tamlayanı, tamlananı ya da her ikisi bir isim tamlaması olan tamlamaya zincirleme isim tamlaması denir: “okulun bahçe kapısı”, “okul bahçesinin kapısı”.
İsim tamlaması ile sıfat tamlaması
Sıfat tamlaması bir sıfat (ön ad) ile bir isimden oluşur ve iki öge de ek almaz: “kırmızı elma”, “bu ev”, “üç kalem”. İsim tamlamasında ise iki öge de isimdir ve tamlanan çoğunlukla iyelik eki alır. Tamlananın iyelik eki alıp almadığına bakmak, iki tamlamayı ayırmanın en kısa yoludur. Bir isim tamlamasının tamlayanı sıfat tamlaması olabilir: “eski evin bahçesi”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Okulun bahçe kapısı sabah rüzgârında hafifçe gıcırdadı.” cümlesindeki isim tamlamasının türünü belirleyiniz.
Çözüm. “bahçe kapısı” öbeğinde tamlayan “bahçe” ek almamış, tamlanan “kapı” iyelik eki almıştır; bu belirtisiz bir isim tamlamasıdır. “okulun” ise ilgi eki almış bir tamlayandır ve “bahçe kapısı” tamlamasının tamamına bağlanır. Tamlananı bir isim tamlaması olduğu için “okulun bahçe kapısı” zincirleme isim tamlamasıdır. “sabah rüzgârı” ise ayrı bir belirtisiz isim tamlamasıdır.
Örnek 2. “Kırmızı elma” ile “elma ağacı” öbeklerinden hangisi isim tamlamasıdır?
Çözüm. “kırmızı elma” öbeğinde “kırmızı” elmanın rengini bildiren bir sıfattır ve iki öge de ek almamıştır; bu bir sıfat tamlamasıdır. “elma ağacı” öbeğinde iki öge de isimdir; tamlayan “elma” ek almamış, tamlanan “ağaç” iyelik eki almıştır. Bu öbek belirtisiz bir isim tamlamasıdır.
Örnek 3. “Ali'nin eski bisikleti” ve “eski bisikletin zili” öbeklerinde sıfatın yeri bakımından ne fark vardır?
Çözüm. “Ali'nin eski bisikleti” öbeğinde “eski” sıfatı, ilgi ekli tamlayan ile iyelik ekli tamlananın arasına girmiştir; tamlama belirtilidir ve araya sıfat girmiştir. “eski bisikletin zili” öbeğinde ise “eski” sıfatı tamlayanın önündedir; “eski bisiklet” sıfat tamlaması, belirtili isim tamlamasının tamlayanı olmuştur.
Sık yapılan hatalar
- Tamlananın iyelik ekine bakmadan tamlama türüne karar vermek.
- Tamlayanı sıfat tamlaması olan belirtili tamlamayı zincirleme sanmak: “yaşlı adamın bastonu” zincirleme değildir.
- İyelik eki -ı ile belirtme hâli -ı'yı karıştırmak.
- “ses”, “koku” gibi duyularla algılanan isimleri soyut saymak.
- Belirtisiz tamlamanın arasına sözcük girebileceğini sanmak.
- Belirtili: tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki alır: “evin kapısı”.
- Belirtisiz: tamlayan eksiz, tamlanan iyelikli: “kapı kolu”.
- Takısız: iki öge de eksiz, tamlayan malzeme bildirir: “demir kapı”.
- Zincirleme: tamlayanı ya da tamlananı bir isim tamlamasıdır.
- Sıfat tamlamasında ek yoktur ve ilk öge sıfattır: “kırmızı elma”.