Konu anlatımı
İki sözcükten (kelimeden) oluşan bir öbeğin sıfat (ön ad) tamlaması mı isim tamlaması mı olduğunu bulmak, tamlama sorularının çoğunu çözmeni sağlar. İki tamlamanın ögeleri de yan yana durur, ama ögelerin türü ve aldıkları ekler farklıdır. Bu alt başlıkta iki tamlamayı ayırmanın yollarını ve iç içe geçtikleri öbekleri göreceksin.
Temel farklar
Sıfat tamlaması bir sıfat (ön ad) ile bir isimden oluşur; sıfat ismi niteler ya da belirtir ve iki öge de tamlama eki almaz: “kırmızı elma”, “uzun yol”, “bu ev”, “üç kalem”. İsim tamlamasında ise iki öge de isimdir; tamlanan çoğunlukla iyelik eki alır, belirtili tamlamada tamlayan ilgi eki de alır: “elma ağacı”, “yolun kenarı”. Sıfatlar bu sayfada yalnız tamlamayla ilişkileri ölçüsünde anılıyor; ayrıntıları Sıfat konusunda yer alır.
İç içe geçen öbekler
İki tamlama türü bir öbekte birlikte bulunabilir. Tamlayanı sıfat tamlaması olan isim tamlaması: “yaşlı adamın bastonu” (yaşlı adam + bastonu). Tamlananı sıfat tamlaması olan isim tamlaması: “köyün eski çeşmesi” (köyün + eski çeşme). Sıfat, belirtisiz bir isim tamlamasının önüne de gelebilir: “geniş okul bahçesi”. Bu öbeklerde her sıfatın hangi ismi nitelediğini sorarak doğru çözümlemeye ulaşırsın; anlam birden fazla biçimde okunabiliyorsa soru bunu cümlenin bağlamıyla belirler.
Pratik ayırt etme yolları
Önce ikinci sözcüğe bak: İyelik eki almışsa öbek bir isim tamlamasıdır (“kış güneşi”, “dağın eteği”). İyelik eki yoksa ilk sözcüğe bak: “nasıl?”, “hangi?”, “kaç?” sorularından birine cevap veriyorsa sıfattır ve öbek sıfat tamlamasıdır (“soğuk su”, “şu kapı”, “beş kişi”). İlk sözcük bir malzeme adıysa öbek takısız isim tamlaması olarak değerlendirilebilir (“demir kapı”). Son olarak ilk sözcüğün tek başına bir varlığı karşılayıp karşılamadığını düşün: “elma ağacı” öbeğindeki “elma” bir meyvedir, “kırmızı elma” öbeğindeki “kırmızı” ise bir renk niteliğidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Köyün eski fırınından yayılan ekmek kokusu bütün sokağı sardı.” cümlesindeki tamlamaları bulup türlerini belirleyiniz.
Çözüm. “köyün eski fırını” öbeğinde ilgi ekli tamlayan ile iyelik ekli tamlananın arasına “eski” sıfatı girmiştir; araya sıfat girmiş belirtili isim tamlamasıdır ve “eski fırın” bir sıfat tamlamasıdır. “ekmek kokusu” öbeğinde tamlayan ek almamış, tamlanan iyelik eki almıştır; belirtisiz isim tamlamasıdır. “bütün sokak” öbeğinde “bütün” sokağı belirten bir sıfattır ve iki öge de ek almamıştır; bu bir sıfat tamlamasıdır.
Örnek 2. “Türk kahvesi” ile “sıcak kahve” öbeklerini tamlama türü bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. “Türk kahvesi” öbeğinde iki öge de isimdir; tamlayan “Türk” ek almamış, tamlanan “kahve” iyelik eki almıştır. Bu bir belirtisiz isim tamlamasıdır. “sıcak kahve” öbeğinde ise “sıcak” kahvenin niteliğini bildiren bir sıfattır ve iki öge de ek almamıştır; bu bir sıfat tamlamasıdır.
Sık yapılan hatalar
- İkinci sözcüğün iyelik ekini görmemek: “kış güneşi” sıfat tamlaması değildir.
- Sıfatın hangi ismi nitelediğini sormadan öbeği çözümlemek.
- Her eksiz ikiliyi sıfat tamlaması sanmak: “demir kapı” malzeme bildirir.
- İkinci sözcük iyelikli ise isim tamlaması.
- İlk sözcük nitelik ya da işaret bildiriyorsa sıfat tamlaması.
- İç içe öbeklerde her sıfatın hangi ismi nitelediğini sor.