Konu anlatımı
Sıfatlar (ön adlar), isimlerin (adların) önüne gelerek onları niteleyen ya da belirten sözcüklerdir (kelimelerdir): “kırmızı elma”, “bu ev”, “üç kalem”. Sıfat ile nitelediği isim birlikte bir sıfat tamlaması kurar. Bir sözcüğün sıfat olup olmadığı cümledeki görevine bağlıdır; aynı sözcük bir cümlede sıfat, başka bir cümlede isim ya da zarf (belirteç) olabilir.
Bu sayfada sıfatların iki ana grubunu, yani niteleme ve belirtme sıfatlarını, adlaşmış sıfatları ve sıfatı zamirden (adıldan) ayırmanın yollarını göreceksin. Her türün ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Sıfat ile zarfın ayrımı Zarf konusunda ayrıca işlenir.
Sıfatın görevi
Sıfat, isimden önce gelir ve onun bir özelliğini (“nasıl?”) ya da yerini, sayısını, belirsizliğini (“hangi?”, “kaç?”) bildirir. Bir sözcüğün türü cümledeki görevine göre belirlenir: “Güzel bir gün geçirdik.” cümlesinde “güzel” bir ismi nitelediği için sıfattır. “Çok güzel konuştu.” cümlesinde “güzel” bir fiili (eylemi) nitelediği için zarftır. “Güzeli herkes sever.” cümlesinde ise ismin yerini tutup ek aldığı için adlaşmıştır.
Niteleme sıfatları
Niteleme sıfatları ismin rengini, biçimini, durumunu, niteliğini bildirir ve “nasıl?” sorusuna cevap verir: “kırmızı elma”, “uzun yol”, “çalışkan öğrenci”, “yuvarlak tepsi”. Birden fazla sözcükten oluşan niteleme sıfatları da vardır: “yeşil kapılı ev”. Bir isim birden çok niteleme sıfatı alabilir: “uzun, karlı bir kış”.
Belirtme sıfatları
Belirtme sıfatları ismi niteliğiyle değil; yeriyle, sayısıyla, belirsizliğiyle ya da soru yoluyla belirtir. İşaret sıfatları (gösterme sıfatları) ismi gösterir: “bu kitap”, “şu ağaç”, “o sokak”. Sayı sıfatları ismin sayısını, sırasını, bölüştürülmesini ya da kesrini bildirir: “üç kalem”, “üçüncü kat”, “ikişer elma”, “yarım ekmek”. Belgisiz sıfatlar (belirsizlik sıfatları) ismi belirsiz olarak belirtir: “bazı öğrenciler”, “birkaç gün”, “her sabah”. Soru sıfatları ismi soru yoluyla belirtir: “hangi otobüs”, “kaç kişi”.
Adlaşmış sıfatlar
Nitelediği isim düşürülen ve onun yerine kullanılan sıfata adlaşmış sıfat denir: “Gençler parkı temizledi.” cümlesinde “gençler”, “genç insanlar” demektir. Adlaşmış sıfat isim gibi çoğul, iyelik ve hâl eklerini alır ve cümlede özne ya da nesne olabilir: “Büyükler küçükleri korur.”
Sıfat ile zamir
Aynı sözcük bir ismin önünde sıfat, bir ismin yerine kullanıldığında zamir olur: “Bu kitabı okudum.” cümlesinde “bu” sıfat, “Bunu okudum.” cümlesinde zamirdir. “Bazı öğrenciler geldi.” cümlesinde “bazı” sıfat, “Bazıları geldi.” cümlesinde zamirdir. Ayırt etmenin yolu sözcüğün ardına bakmaktır: Ardında belirttiği bir isim varsa sıfattır; ismin yerini tutup ek almışsa zamirdir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Şu üç genç fidanı bahçenin güney köşesine dikeceğiz.” cümlesinde “fidan” ismini belirten sıfatların türlerini yazınız.
Çözüm. “şu” sözcüğü fidanları göstererek belirttiği için işaret sıfatıdır. “üç” sözcüğü fidanların sayısını bildirdiği için asıl sayı sıfatıdır. “genç” sözcüğü fidanların niteliğini bildirdiği için niteleme sıfatıdır. Üç sıfat da aynı ismi, “fidan” ismini belirtir. “güney köşe” öbeği ise ayrı bir tamlamadır.
Örnek 2. “Yaşlılar parktaki eski banklarda oturmuş, gençleri izliyordu.” cümlesinde adlaşmış sıfatları bulunuz.
Çözüm. “yaşlılar” sözcüğü “yaşlı insanlar” anlamında, nitelediği isim düşürülerek kullanılmış ve çoğul eki almıştır; adlaşmış sıfattır. “gençleri” sözcüğü de “genç insanları” anlamındadır; çoğul ve belirtme eki almış adlaşmış bir sıfattır. “eski” sözcüğü ise “banklar” isminin önünde onu niteleyen bir sıfattır; adlaşmamıştır.
Örnek 3. “Hangi kitabı okudun?” ve “Hangisini okudun?” cümlelerindeki soru sözcüklerinin türlerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “hangi” sözcüğü “kitap” isminin önüne gelerek onu soru yoluyla belirtir; soru sıfatıdır. İkinci cümlede “hangisi” sözcüğü bir ismin önünde değildir; kitabın yerini tutar ve belirtme eki almıştır. Bu yüzden soru zamiridir. Sıfat ek almaz, ek ismin üzerine gelir; zamir ise ekleri kendisi alır.
Sık yapılan hatalar
- Sözcüğün türünü cümledeki görevine bakmadan belirlemek: “güzel konuştu” cümlesinde “güzel” sıfat değildir.
- İsmin önünde değil, yerinde kullanılan sözcüğü sıfat sanmak: “Bunu al.” cümlesinde “bu” zamirdir.
- “Pastanın yarısını yedik.” gibi cümlelerde ek almış kesir sözünü sıfat sanmak.
- Adlaşmış sıfatı hâlâ sıfat saymak: “Gençler geldi.” cümlesinde “gençler” isim görevindedir.
- “çok” sözcüğünün her kullanımını sıfat saymak: “çok güzel” öbeğinde “çok” bir sıfatı nitelediği için zarftır.
- Sıfat ismin önüne gelir ve onu niteler ya da belirtir.
- Niteleme sıfatı “nasıl?” sorusuna cevap verir.
- Belirtme sıfatları: işaret, sayı, belgisiz, soru.
- Adlaşmış sıfat, düşen ismin yerini alır ve ek alır.
- Ardında isim varsa sıfat, ismin yerini tutuyorsa zamir.