Konu anlatımı
Sayı sıfatları (ön adları) bir ismi sayısıyla, sırasıyla, bölüştürülmesiyle ya da kesriyle belirtir. Sınavda dört türün ayrımı ve özellikle üleştirme sayı sıfatı sık sorulur. Bu alt başlıkta dört türü, onları kuran ekleri ve sayı bildiren ama sıfat olmayan sözleri göreceksin.
Asıl ve sıra sayı sıfatları
Asıl sayı sıfatları ismin kaç tane olduğunu bildirir: “üç kalem”, “yüz yıl”, “beş fidan”. Sıra sayı sıfatları ismin bir dizideki yerini bildirir ve -ıncı, -inci, -uncu, -üncü ekiyle kurulur: “üçüncü kat”, “beşinci sıra”, “ikinci bölüm”. Rakamla yazılırken rakamdan sonra nokta konur: “3. kat”.
Üleştirme ve kesir sayı sıfatları
Üleştirme sayı sıfatları bir ismin eşit paylara bölünerek dağıtıldığını bildirir ve -ar, -er, ünlüden sonra -şar, -şer ekiyle kurulur: “Çocuklara ikişer elma verildi.”, “Beşer kişilik gruplar kurduk.”, “Her öğrenci birer fidan dikti.” Kesir sayı sıfatları bir bütünün parçasını bildirir: “yarım ekmek”, “çeyrek saat”, “yüzde on indirim”.
Kesir sözleri bir ismin önünde değil de ek alarak kullanılırsa sıfat olmaz: “Pastanın yarısını yedik.”, “Pastanın dörtte birini ayırdım.” Bu cümlelerde kesir sözleri bir ismin yerini tutar.
“bir” sözcüğü
“bir” sözcüğü (kelimesi) sayı bildirdiğinde asıl sayı sıfatıdır: “Bir elma, iki armut aldım.” Sayı bildirmeyip ismi belirsiz olarak belirttiğinde belgisiz sıfattır: “Bir gün buraya döneceğim.” Nasıl ayırt edilir: “bir” yerine “iki” koyduğunda cümle anlamlı kalıyorsa ve sayı değişiyorsa sözcük sayı sıfatıdır; “iki gün buraya döneceğim” gibi anlam bozuluyorsa belgisiz sıfattır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Antrenör her oyuncuya ikişer top verdi.”, “Üçüncü katta oturan komşumuz taşındı.” ve “Yarım ekmeği kuşlara attı.” cümlelerindeki sayı sıfatlarının türlerini yazınız.
Çözüm. “ikişer” sözcüğü topların oyunculara eşit sayıda dağıtıldığını bildirir; -er ekiyle kurulmuş üleştirme sayı sıfatıdır. “üçüncü” sözcüğü katın sıradaki yerini bildirir; -üncü ekiyle kurulmuş sıra sayı sıfatıdır. “yarım” sözcüğü ekmeğin bir parçasını bildirir; kesir sayı sıfatıdır. Birinci cümledeki “her” ise belgisiz sıfattır.
Örnek 2. “Bir gün kitapçıda iki eski kitap buldum.” cümlesindeki sıfatların türlerini belirleyiniz.
Çözüm. “Bir gün” öbeğinde “bir” sayı bildirmez; belirsiz bir günü anlatır ve belgisiz sıfattır. “iki eski kitap” öbeğinde “iki” kitapların sayısını bildiren asıl sayı sıfatı, “eski” ise kitapların niteliğini bildiren niteleme sıfatıdır. Bu iki sıfat aynı ismi, “kitap” ismini belirtir.
Sık yapılan hatalar
- Üleştirme sıfatını asıl sayı sıfatıyla karıştırmak: “ikişer” bölüştürme bildirir.
- Ek almış kesir sözlerini sıfat sanmak: “yarısını”.
- “bir” sözcüğünün her kullanımını sayı sıfatı saymak.
- Asıl: üç kalem; sıra: üçüncü kat; üleştirme: üçer elma; kesir: yarım ekmek.
- Sıra -ıncı, üleştirme -ar, -er ekiyle kurulur.
- “bir” sayı bildirmiyorsa belgisiz sıfattır.