Konu anlatımı
Fiiller (eylemler), bir iş, oluş ya da hareket bildiren sözcüklerdir (kelimelerdir): “yazmak”, “büyümek”, “koşmak”. Fiiller cümlede kip ve kişi ekleri alarak çekimlenir: “yaz-ıyor-um”, “koş-acak-sın”. Kip eki fiile zaman ya da dilek anlamı katar; kişi eki işi kimin yaptığını gösterir. Ek fiil (ek eylem) ise isim (ad) soylu sözcükleri yüklem yapan ve çekimli fiillerle birleşik zaman kuran yardımcı bir fiildir.
Bu sayfada haber ve dilek kiplerini, hikâye, rivayet ve şart birleşik zamanlarını, zaman kaymasını ve ek fiilin görevlerini göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Fiilin çatısı Fiilde Çatı, fiilden türeyen isim, sıfat (ön ad) ve zarflar (belirteçler) Fiilimsi (eylemsi) konusunda ayrıca işlenir.
Haber kipleri
Haber kipleri (bildirme kipleri) işi bir zamana bağlayarak bildirir. Görülen geçmiş zaman -dı: “Kar yağdı.” Öğrenilen geçmiş zaman -mış: “Kar yağmış.” Şimdiki zaman -yor: “Kar yağıyor.” Gelecek zaman -acak: “Kar yağacak.” Geniş zaman -r, -ar, -ır: “Bu bölgeye her kış kar yağar.” Her kip ekinden sonra kişi eki gelir; üçüncü tekil kişide kişi eki yoktur: “gel-di-k”, “gel-iyor-sun”, “gel-ecek”.
Dilek kipleri
Dilek kipleri (tasarlama kipleri) işi bir zamana bağlamaz; istek, dilek, koşul, gereklilik ya da buyruk olarak anlatır. İstek kipi -a, -e: “Biraz dinleneyim.” Şart kipi -sa, -se: “Keşke vaktim olsa.” Gereklilik kipi -malı, -meli: “Erken yatmalısın.” Emir kipi ikinci tekil kişide ek almaz: “Kapıyı kapat.” Emir kipinin birinci kişisi yoktur; bu anlam istek kipiyle karşılanır: “Gidelim.”
Birleşik zamanlı fiiller
Kip eki almış bir fiile ek fiilin -dı, -mış ya da -sa biçimi gelirse birleşik zamanlı fiil kurulur. Ek fiil -dı ise hikâye: “gel-iyor-du”; -mış ise rivayet: “gel-ecek-miş”; -sa ise şart: “gel-ir-se”. Birleşik zamanlı fiilde iki çekim eki vardır: biri kip eki, öteki ek fiil. “geldi” ve “gelmiş” sözcüklerinde ise tek kip eki vardır; bunlar basit zamanlıdır.
Zaman kayması
Bir kip eki bazen kendi zamanının dışında kullanılır: “Haftaya yeni işime başlıyorum.” cümlesinde şimdiki zaman eki geleceği anlatır. Buna zaman kayması denir. Bir kipin başka bir kipin anlamını karşılamasına ise kipte anlam kayması denir: “Yarın herkes formasını giyip gelecek!” cümlesinde gelecek zaman emir bildirir.
Ek fiil
Ek fiilin dört biçimi vardır: -dı (hikâye), -mış (rivayet), -sa (şart) ve -dır (geniş zaman). Ek fiil isim soylu bir sözcüğe gelince onu yüklem yapar: “Dedem çiftçiydi.”, “Sınav kolaymış.”, “Bu bina bir müzedir.” Kip eki almış bir fiile gelince birleşik zaman kurar: “okuyordu”, “okurmuş”. Ek fiilin olumsuzu “değil” sözüyle kurulur: “Yorgun değilim.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Teyzem o sırada romanının son bölümünü yazıyordu.” cümlesinin yüklemini çözümleyiniz.
Çözüm. Yüklem “yaz-ıyor-du” biçiminde çözümlenir. “yaz-” fiil köküne önce şimdiki zaman eki -ıyor, ardından ek fiilin hikâye biçimi -du gelmiştir; üçüncü tekil kişi olduğu için kişi eki yoktur. Bu çekim şimdiki zamanın hikâyesidir ve geçmişte belli bir anda süren bir işi anlatır.
Örnek 2. “Keşke bu fotoğrafları daha önce bastırsaydık.” cümlesindeki yüklemin çekimini belirleyiniz.
Çözüm. Yüklem “bas-tır-sa-y-dı-k” biçimindedir. -tır çatı ekidir; ardından şart kipi eki -sa, araya giren y ünsüzü, ek fiilin hikâye biçimi -dı ve birinci çoğul kişi eki -k gelmiştir. Bu çekim şart kipinin hikâyesidir ve geçmişte gerçekleşmemiş bir dileği anlatır.
Örnek 3. “Bu bavul düşündüğümden ağırmış.” cümlesinin yüklemi birleşik zamanlı bir fiil midir?
Çözüm. Yüklem “ağırmış” sözcüğüdür. “ağır” bir sıfattır, yani isim soylu bir sözcüktür; ona ek fiilin rivayet biçimi -mış gelmiştir. Ek fiil burada isim soylu sözcüğü yüklem yapmıştır. Birleşik zamanlı fiil için ek fiilin kip eki almış bir fiile gelmesi gerekir; bu yüzden yüklem birleşik zamanlı bir fiil değildir.
Sık yapılan hatalar
- Şart kipi ile geniş zamanın şartını karıştırmak: “gelse” şart kipi, “gelirse” şart birleşik zamanıdır.
- Öğrenilen geçmiş zaman eki -mış ile ek fiilin rivayet biçimini karıştırmak: “gelmiş” basit, “geliyormuş” birleşik zamanlıdır.
- İsim soylu sözcüğe gelen ek fiili birleşik zaman sanmak: “öğretmendi” birleşik zamanlı fiil değildir.
- Kip ekine bakıp cümlenin anlattığı zamanı gözden kaçırmak: “Haftaya başlıyorum.” geleceği anlatır.
- “gidelim”, “gideyim” sözcüklerini emir kipi sanmak; bunlar istek kipidir.
- Haber kipleri: -dı, -mış, -yor, -acak ve geniş zaman -r, -ar, -ır.
- Dilek kipleri: istek -a, şart -sa, gereklilik -malı, emir.
- Birleşik zaman: kip eki almış fiil + ek fiil (-dı hikâye, -mış rivayet, -sa şart).
- Ek fiil isim soylu sözcükleri yüklem yapar: çiftçiydi, kolaymış, güzelse, müzedir.
- Kip eki kendi zamanı dışında kullanılırsa zaman kayması olur.