Konu anlatımı
Hikâye birleşik zamanı, kip eki almış bir fiile (eyleme) ek fiilin (ek eylemin) -dı, -di biçimi getirilerek kurulur: “gel-iyor-du”, “gel-ecek-ti”. Bu çekim işi geçmişe aktararak anlatır. TYT'de en sık sorulan birleşik zaman budur; özellikle -acaktı, -ırdı ve -saydı biçimlerinin anlamları karıştırılır. Bu alt başlıkta hikâye birleşik zamanının biçimlerini ve anlamlarını göreceksin.
Haber kiplerinin hikâyesi
“-yordu” geçmişte belli bir anda süren bir işi anlatır: “Elektrik kesildiğinde kek pişiriyordum.” “-acaktı” geçmişte tasarlanmış ama çoğu zaman gerçekleşmemiş bir işi anlatır: “Geçen ay bisiklet alacaktım, fiyatlar yükselince vazgeçtim.” “-ırdı” geçmişteki bir alışkanlığı anlatır: “Eskiden bu çeşmeden su taşırdık.” “-mıştı” geçmişteki bir olaydan önce tamamlanmış bir işi anlatır: “Salona girdiğimizde ilk perde bitmişti.”
Dilek kiplerinin hikâyesi
“-saydı” gerçekleşmemiş bir dileği ya da koşulu anlatır: “Keşke o fotoğrafı ben de çekseydim.” “-malıydı” geçmişte yapılması gerektiği hâlde yapılmamış bir işi, çoğu zaman pişmanlık ya da eleştiri bildirerek anlatır: “Bu bitkiyi daha sık sulamalıydın.” İstek kipinin hikâyesi daha az kullanılır: “Bir gün daha kalaydık.” Emir kipiyle hikâye birleşik zamanı kurulmaz.
Kişi eki ve çözümleme
Hikâye birleşik zamanında kişi eki en sona gelir: “gel-iyor-du-m”, “oku-r-du-k”, “sula-malı-y-dı-n”. Çözümlerken kökten sonra gelen ilk kip ekini bul; ardından gelen -dı ekinin ek fiil olduğunu unutma. “geldi” sözcüğünde (kelimesinde) tek kip eki vardır ve sözcük basit zamanlıdır. “geliyordu” sözcüğünde ise iki ek vardır: -iyor kip eki ve -du ek fiil. -ırdı biçimi bir koşulun sonucunu da bildirebilir: “Erken gelsen yetişirdik.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Eskiden bu çeşmeden su taşırdık.” ve “Geçen ay bisiklet alacaktım, fiyatlar yükselince vazgeçtim.” cümlelerindeki “taşırdık” ve “alacaktım” fiillerini çözümleyiniz.
Çözüm. “taşı-r-dı-k” sözcüğünde geniş zaman eki -r, ek fiilin hikâye biçimi -dı ve kişi eki -k vardır; geniş zamanın hikâyesidir ve geçmişteki bir alışkanlığı anlatır. “al-acak-tı-m” sözcüğünde gelecek zaman eki ile ek fiilin hikâye biçimi birleşmiştir; geçmişte tasarlanıp gerçekleşmeyen bir niyeti anlatır.
Örnek 2. “Bu bitkiyi daha sık sulamalıydın.” cümlesindeki yüklemin çekimini ve kattığı anlamı yazınız.
Çözüm. Yüklem “sula-malı-y-dı-n” biçiminde çözümlenir: -malı gereklilik kipi eki, y araya giren ünsüz, -dı ek fiilin hikâye biçimi, -n ikinci tekil kişi ekidir. Bu çekim gereklilik kipinin hikâyesidir; bitkinin daha sık sulanması gerektiği hâlde sulanmadığını anlatır ve dinleyene yönelik bir eleştiri taşır.
Sık yapılan hatalar
- Görülen geçmiş zamanlı “geldi” ile hikâye birleşik zamanlı “geliyordu”yu karıştırmak.
- -acaktı biçiminin gelecekteki bir işi anlattığını sanmak; geçmişte tasarlanan bir işi anlatır.
- -ırdı biçimini her zaman alışkanlık sanmak; bir koşulun sonucunu da bildirebilir.
- Hikâye: kip eki almış fiil + ek fiil -dı.
- -yordu süren iş, -acaktı gerçekleşmemiş niyet, -ırdı alışkanlık, -mıştı önce tamamlanmış iş.
- -saydı gerçekleşmemiş dilek, -malıydı yapılmamış gereklilik bildirir.