Konu anlatımı
Haber kipleri (bildirme kipleri), fiilin (eylemin) bildirdiği işin zamanını gösterir: “Kar yağdı.”, “Kar yağıyor.”, “Kar yağacak.” Bu kiplerde iş bir zamana bağlanarak haber verilir. TYT'de haber kipleri çoğunlukla birleşik zamanlarla ve zaman kaymasıyla birlikte sorulur. Bu alt başlıkta beş haber kipini, eklerini ve anlamlarını göreceksin.
Geçmiş zaman kipleri
Görülen geçmiş zaman -dı, -di, -du, -dü (sert ünsüzden sonra -tı, -ti, -tu, -tü) ekiyle kurulur ve konuşanın tanık olduğu ya da kesin bildiği bir geçmiş olayı anlatır: “Geçen hafta müzeyi gezdik.”, “Prova erken bitti.” Öğrenilen geçmiş zaman -mış, -miş, -muş, -müş ekiyle kurulur ve başkasından duyulan ya da sonradan fark edilen bir geçmiş olayı anlatır: “Mahalleye yeni bir fırın açılmış.”, “Saat gece yarısı olmuş!”
Şimdiki, gelecek ve geniş zaman
Şimdiki zaman -yor ekiyle kurulur ve konuşma anında süren işi anlatır: “Dışarıda kar yağıyor.” Yazı dilinde -makta, -mekte biçimi de kullanılır: “Çalışmalar sürmektedir.” Gelecek zaman -acak, -ecek ekiyle kurulur: “Sonuçlar cuma günü açıklanacak.” Geniş zaman -r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür ekleriyle kurulur ve her zaman olan, alışkanlık hâline gelen ya da genel geçer işleri anlatır: “Su yüz derecede kaynar.”, “Dedem her sabah kuşlara yem verir.” Geniş zamanın olumsuzu -maz, -mez ekiyle kurulur: “Bu saatte vapur kalkmaz.”
Kişi ekleri
Haber kiplerinde kip ekinden sonra kişi eki gelir: “gel-iyor-um”, “gel-ecek-sin”, “gel-ir-iz”, “gel-di-niz”. Üçüncü tekil kişide kişi eki yoktur: “geliyor”, “gelecek”, “gelir”. Kip eki ile kişi ekini ayırmak, birleşik zamanları çözümlerken işini kolaylaştırır: Fiile zaman ya da dilek anlamı katan ek kip ekidir, en sondaki ek ise çoğunlukla kişi ekidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Sabahtan beri kar yağıyor, köy yolu da kapanmış.” cümlesindeki yüklemlerin kiplerini yazınız.
Çözüm. “yağıyor” yükleminde -ıyor şimdiki zaman ekidir; kar yağışının konuşma anında sürdüğünü anlatır. “kapanmış” yükleminde -mış öğrenilen geçmiş zaman ekidir; yolun kapandığının sonradan öğrenildiğini ya da fark edildiğini anlatır. İki yüklem de üçüncü tekil kişidedir ve kişi eki almamıştır.
Örnek 2. “Teyzem her bayram aşure pişirir.” ve “Teyzem bu bayram aşure pişirecek.” cümlelerinin yüklemlerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “pişir-ir” yüklemi geniş zaman ekini almıştır ve “her bayram” sözüyle birlikte bir alışkanlığı anlatır. İkinci cümlede “pişir-ecek” yüklemi gelecek zaman ekini almıştır ve “bu bayram” sözüyle birlikte ileride yapılacak tek bir işi anlatır.
Sık yapılan hatalar
- Görülen geçmiş zaman ile öğrenilen geçmiş zamanı karıştırmak: “gitti” bilinen, “gitmiş” duyulan bir olayı anlatır.
- Geniş zamanın yalnız şimdiki zamanı anlattığını sanmak; alışkanlık ve genel geçer durum bildirir.
- -makta ekini ayrı bir kip sanmak; şimdiki zamanın yazı dilindeki biçimidir.
- -dı görülen, -mış öğrenilen geçmiş zamandır.
- -yor (ve -makta) şimdiki, -acak gelecek, -r, -ar, -ır geniş zamandır.
- Geniş zaman alışkanlık ve genel geçer işleri anlatır.