Konu anlatımı
Paragraf, bir konuyu ve o konudaki tek bir ana düşünceyi (ana fikri) geliştiren cümleler topluluğudur. Paragraftaki her cümle bu ana düşünceye hizmet eder: Kimi onu açıklar, kimi örnekler, kimi de ondan bir sonuç çıkarır. TYT Türkçe testinde soruların en büyük bölümü paragraf sorularıdır; bu konudan gelen sorular paragrafın ana düşüncesini, ondan çıkarılabilecek yargıları ve yazarın tutumunu sorar.
Bu sayfada paragrafın konusunu ve ana düşüncesini bulmayı, çıkarılabilen ve çıkarılamayan yargıları, yazarın tutumunu, söz yorumlamayı, numaralanmış cümlelerin işlevini ve paragraf tamamlamayı göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Paragrafın düzeni Paragrafta Yapı, anlatım biçimleri Paragrafta Anlatım Teknikleri konusunda işlenir.
Konu, ana düşünce ve yardımcı düşünceler
Konu, paragrafta neyden söz edildiğidir ve çoğunlukla bir söz öbeğiyle söylenir: “bayat ekmeğin mutfakta değerlendirilmesi”. Ana düşünce, yazarın bu konu hakkında okura iletmek istediği asıl yargıdır ve bir cümleyle söylenir. Yardımcı düşünceler (yardımcı fikirler) ise ana düşünceyi açıklayan, örnekleyen ve destekleyen ayrıntılardır. Ana düşünce paragrafın bütününü kapsar; yardımcı düşünce ise yalnız bir bölümünü.
Ana düşünceyi bulma
Önce konuyu bir iki sözcükle (kelimeyle) belirle, sonra “Yazar bu konuda ne demek istiyor?” diye sor. Ana düşünce çoğunlukla paragrafın giriş ya da sonuç cümlesindedir; “oysa, ama, aslında, kısacası, bu yüzden, -malı” gibi sözlerin bulunduğu cümlelere dikkat et. Seçenekleri paragrafın tamamını kapsayıp kapsamadığına göre ele: Yalnız bir ayrıntıyı anlatan ya da paragrafın sınırını aşan seçenek ana düşünce olamaz.
Çıkarılabilen ve çıkarılamayan yargılar
Bir yargının paragraftan çıkarılabilmesi için paragrafta ya açıkça söylenmiş ya da söylenenlerden kesin olarak anlaşılıyor olması gerekir. Doğru gibi görünen ama paragrafta dayanağı olmayan yargılar çıkarılamaz. En sık tuzaklar; “her zaman, hiçbir, yalnız” gibi sözlerle yapılan aşırı genellemeler, paragrafta olmayan neden-sonuç ilişkileri ve kıyaslardır.
Yazarın tutumu
Bazı sorular yazarın neden yakındığını, neyi eleştirdiğini, neye karşı çıktığını ya da ne önerdiğini sorar. Bu soruların cevabı, yazarın kendi değerlendirmesini taşıyan cümlededir: “ne yazık ki, oysa, -malı, gerekir” gibi sözler bu cümleyi gösterir. Yazarın başkalarından aktardığı görüşlerle kendi görüşünü karıştırmamalısın.
Söz yorumlama ve kişi hakkında çıkarım
Paragrafta tırnak içinde verilen bir söz, paragrafın bağlamına göre yorumlanır: Sözdeki somut görüntünün paragraftaki hangi düşünceye karşılık geldiğini bul. Bir kişinin davranışları anlatılan paragraflarda ise her seçenekteki niteliği paragraftaki bir davranışla doğrulamaya çalış; doğrulayamadığın ya da bir davranışla çelişen nitelik söylenemez.
Cümlelerin işlevi ve paragraf tamamlama
Numaralanmış cümlelerin işlevi sorulduğunda her cümlenin ne iş yaptığına bak: konuyu tanıtma, örnek verme, neden açıklama, karşıt bir durumu belirtme ya da sonuç bildirme. Paragrafı tamamlama sorularında boşluğa gelecek cümle paragrafın yönünü sürdürmeli ve çoğunlukla bir sonuç bildirmelidir. Paragrafın hangi soruya cevap verdiğini bulmak için de paragrafın bütününü özetleyen soruyu ara.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ev taşıyan herkes benzer bir şaşkınlık yaşar: Dolapların derinliklerinden yıllardır dokunulmamış kutular çıkar. İçlerinde bozuk bir saat, eşi kaybolmuş eldivenler, artık hiçbir cihaza uymayan kablolar vardır. Her biri bir gün işe yarar diye saklanmış ama o gün hiç gelmemiştir. Taşınmak, sahip olduklarımızın dökümünü çıkarmaya bizi zorlar; insan, yanında taşıdığı yükün ne kadarının gerçekten gerekli olduğunu çoğu zaman ancak o zaman görür.” Bu parçanın ana düşüncesi nedir?
Çözüm. Parçanın konusu, taşınırken ortaya çıkan eski eşyalardır. İlk cümleler bu eşyaları örneklerle anlatır: bozuk saat, eşi kaybolmuş eldivenler, işe yaramayan kablolar. Yazarın vardığı yargı son cümlededir: Taşınmak, biriktirdiğimiz eşyaların çoğunun gereksiz olduğunu fark ettirir. Ana düşünce budur. “Bozuk saatler atılmalıdır.” gibi bir yargı ise parçada yer almaz; parçadaki saat yalnız bir örnektir.
Örnek 2. “Apartmanımızın girişine geçen kış küçük bir raf kondu. İsteyen okuduğu kitabı rafa bırakıyor, beğendiğini alıp götürüyordu. İlk haftalarda raf neredeyse boş kaldı; kimse önce kendisinin bırakmasını istemiyordu. Üçüncü katta oturan emekli öğretmen bir gün bir koli kitap getirince durum değişti. Şimdi raf hiç boşalmıyor; komşular merdivende karşılaştıklarında kitaplardan söz ediyor.” Bu parçadan “Bir kişinin örnek davranışı başkalarını harekete geçirebilir.” ve “Raftaki kitapların çoğu emekli öğretmene aittir.” yargılarından hangisi çıkarılamaz?
Çözüm. Raf, öğretmenin kitap getirmesinden sonra dolmaya başlamıştır; bir kişinin davranışının ötekileri harekete geçirdiği bu yüzden çıkarılabilir. Parçada ise bugün raftaki kitapların kime ait olduğundan söz edilmez; öğretmenin getirdiği kitapların çoğunluğu oluşturduğuna ilişkin bir bilgi yoktur. İkinci yargı paragrafta dayanağı olmadığı için çıkarılamaz.
Örnek 3. “Son yıllarda açılan kafelerin çoğunda müzik öyle yüksek sesle çalınıyor ki masadaki arkadaşınızla konuşmak için sesinizi yükseltmeniz gerekiyor. İşletmeciler bunu canlı bir ortam yaratmak için yaptıklarını söylüyor. Oysa insanlar kafeye çoğu zaman müzik dinlemek için değil, sohbet etmek için gider. Kendi sesini duyuramayan konuk da kahvesini bitirir bitirmez kalkıp gider.” Yazar bu parçada neyi eleştirmektedir?
Çözüm. Yazar, kafelerde müziğin sohbeti engelleyecek kadar yüksek sesle çalınmasını eleştirir. İşletmecilerin gerekçesi, yani canlı bir ortam yaratma isteği, yazarın görüşü değil, aktardığı görüştür. Yazarın kendi görüşü “Oysa” ile başlayan cümlededir: İnsanlar kafeye sohbet etmek için gider. Son cümle de bu tutumun bir sonucunu gösterir: Konuklar erken ayrılır.
Sık yapılan hatalar
- Paragrafta geçen bir ayrıntıyı ana düşünce sanmak.
- Yazarın aktarıp çürüttüğü görüşü yazarın görüşü saymak.
- Gerçek hayatta doğru olan ama paragrafta dayanağı bulunmayan yargıyı çıkarılabilir sanmak.
- Paragraftaki “çoğu zaman” gibi sözleri “her zaman” biçimine çeviren seçeneği doğru saymak.
- Olumsuz soru köklerini (çıkarılamaz, değinilmemiştir) gözden kaçırmak.
- Konu: Ne anlatılıyor? Ana düşünce: Yazar ne demek istiyor?
- Ana düşünce paragrafın tamamını kapsar; yardımcı düşünce bir bölümünü.
- Çıkarılabilen yargı paragrafta açıkça söylenmiş ya da kesin olarak anlaşılmıştır.
- Yazarın görüşü çoğunlukla “oysa, aslında, ne yazık ki, -malı” ile gelir.
- Her seçeneği paragrafta bir cümleye dayandır.