Konu anlatımı
Noktalama işaretleri yazıda duraklamayı, vurguyu ve anlam ilişkilerini gösterir. Aynı sözcükler (kelimeler) farklı işaretlerle farklı anlamlar taşıyabilir: “Genç, adama baktı.” cümlesinde bakan kişi gençtir; “Genç adama baktı.” cümlesinde ise bakılan kişi genç bir adamdır. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir paragraftaki numaralanmış yerlere hangi işaretlerin konacağını ya da hangi işaretin yanlış kullanıldığını sorar.
Bu sayfada her işaretin başlıca görevlerini özetle göreceksin. Sınavda en çok iki nokta ile virgül birlikte, ayrıca noktalı virgül sorulur. Ayrıntılar, karıştırılan durumlar ve ek örnekler alt başlıklarda yer alıyor. Kuralların ölçüsü Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu'dur.
Nokta
Nokta, tamamlanmış cümlenin sonuna konur. Bazı kısaltmalardan sonra (“Dr.”, “Prof.”, “vb.”), sıra bildiren rakamlardan sonra (“3. sınıf”, “XXI. yüzyıl”), tarihlerde gün, ay ve yıl arasında (“29.10.1923”) ve saat ile dakika arasında (“14.30”) da kullanılır. İçinde soru sözcüğü bulunsa da soru sormayan cümleler nokta ile biter: “Kimin geleceğini bilmiyorum.”
Virgül
Virgül; eş görevli sözcükleri (“elma, armut ve ayva”), sıralı cümleleri (“Kapıyı açtı, içeri girdi.”) ve ara sözleri ayırır. Hitaptan (“Sevgili kardeşim, …”) ve “evet, hayır, peki” gibi cevap sözlerinden sonra, tırnak içinde verilmeyen aktarma cümlelerinden sonra (“Yarın geleceğim, dedi.”) ve anlam karışıklığını önlemek için özneden sonra konur. Sıralamadaki son iki öge “ve, ile, veya” ile bağlanıyorsa bu bağlaçlardan önce virgül konmaz; sıfat (ön ad) ile nitelediği isim arasına da virgül girmez.
Noktalı virgül ve iki nokta
Noktalı virgül, kendi içinde virgülle ayrılmış takımları birbirinden ayırır: “Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü'dür.” Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için de kullanılır.
İki nokta, kendisinden sonra örnek verilecek ya da açıklama yapılacak sözün sonuna konur: “Pazardan üç şey aldık: un, şeker, tuz.” Aktarılacak bir sözden önce, karşılıklı konuşmalarda konuşanın adından sonra ve bölme işareti olarak da kullanılır. İki noktadan sonra cümle gelirse büyük, sözcük sıralaması gelirse küçük harfle başlanır.
Üç nokta, soru ve ünlem işareti
Üç nokta, tamamlanmamış cümlelerin sonuna ve sürüp giden ya da sayılamayacak kadar çok örneğin sonuna konur. Soru işareti soru cümlelerinin sonuna konur; soru anlamı taşımayan cümlelere konmaz. Ünlem işareti sevinç, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin ve seslenme, uyarı sözlerinin sonuna konur: “Ne güzel bir gün!”, “Dikkat!”
Kesme işareti, kısa çizgi ve tırnak işareti
Kesme işareti, özel adlara gelen iyelik, hâl ve ek fiil (ek eylem) eklerini ayırır: “Ankara'da”, “Ayşe'nin”. Özel adlara gelen yapım ekleri ve çoğul eki kesmeyle ayrılmaz: “Ankaralı”, “Türkçe”. Kurum adlarına gelen ekler de ayrılmaz: “Türk Dil Kurumuna”. Kısaltmalara ve rakamlara gelen ekler ise kesmeyle ayrılır: “TDK'nin”, “1923'te”.
Kısa çizgi, satır sonunda bölünen sözcüğün hecesinden sonra, kök ve ekleri göstermek için (“gel-”, “-lık”) ve “arası, ile” anlamı vermek için (“Ankara-İstanbul yolu”) kullanılır. Tırnak işareti, başkasından olduğu gibi aktarılan sözleri ve özellikle belirtilmek istenen sözleri gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annem pazardan dönünce bize şunu söyledi ( I ) Bu akşam misafir geliyor ( II ) Hemen odalarımızı topladık ( III ) halıları süpürdük ( IV ) sofrayı hazırladık.” Numaralanmış yerlere hangi işaretler konmalıdır?
Çözüm. I numaralı yerden sonra annenin söylediği söz aktarılmaktadır; aktarılacak açıklamadan önce iki nokta konur ve ardından gelen cümle büyük harfle başlar. II numaralı yerde aktarılan cümle tamamlanmıştır ve sonra büyük harfle yeni cümle başlar; buraya nokta konur. III ve IV numaralı yerler aynı özneye bağlı sıralı cümleleri ayırdığı için virgül alır.
Örnek 2. “Ali ve, Ayşe bahçeye çıktı.”, “Kardeşim Ankara'lı bir öğretmenle tanıştı.” ve “Bu yıl İzmir'e gittik.” cümlelerinden hangilerinde noktalama yanlışı vardır?
Çözüm. Birinci cümlede “ve” bağlacından sonra virgül konmaz; bu kullanım yanlıştır. İkinci cümlede “-lı” bir yapım ekidir; özel adlara gelen yapım ekleri kesmeyle ayrılmadığı için doğrusu “Ankaralı” biçimindedir. Üçüncü cümlede özel ada gelen yönelme hâl eki kesmeyle doğru ayrılmıştır. Yanlış kullanım birinci ve ikinci cümlelerdedir.
Örnek 3. “Bahçede elma, armut ve ayva ( I ) tarlada ise buğday, arpa ve mısır vardı.” cümlesinde numaralı yere hangi işaret konmalıdır?
Çözüm. Cümlede kendi içinde virgülle ayrılmış iki takım vardır: bahçedekiler ve tarladakiler. Virgülle ayrılmış takımları birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılır. Bu yüzden I numaralı yere noktalı virgül konur. Oraya virgül konsaydı iki takımın sınırı belirsizleşirdi.
Sık yapılan hatalar
- “ve” bağlacından önce ya da sonra virgül koymak: “Ali ve, Ayşe” yanlıştır.
- Örnek ya da açıklama getiren sözden sonra virgül koymak; buraya iki nokta konur.
- Özel adlara gelen yapım eklerini kesmeyle ayırmak: “Ankara'lı” değil “Ankaralı”.
- Kurum adlarına gelen ekleri kesmeyle ayırmak: “Türk Dil Kurumu'na” değil “Türk Dil Kurumuna”.
- Soru sözcüğü içeren ama soru sormayan cümlelere soru işareti koymak.
- Özne ile yüklem arasına iki nokta koymak: “En büyük sorunumuz: susuzluktu.” yanlıştır.
- Nokta cümleyi bitirir; kısaltma, sıra sayısı, tarih ve saatte de kullanılır.
- Virgül eş görevli sözcükleri, sıralı cümleleri ve ara sözleri ayırır.
- Noktalı virgül, virgülle ayrılmış takımları birbirinden ayırır.
- İki nokta, örnek ya da açıklama getiren sözden sonra konur.
- Kesme: özel ada gelen çekim ekleri, kısaltma ve rakam ekleri; yapım eki ve kurum adı ekleri kesmesiz.
- Tırnak: olduğu gibi aktarılan söz; kısa çizgi: hece, ek ve “arası” anlamı.