Konu anlatımı
Kısa çizgi ve tırnak işareti daha az sorulsa da her yıl sorularda birkaç kez karşına çıkar. Kısa çizgi en çok “arası, ile” anlamı veren kullanımıyla, tırnak işareti ise doğrudan aktarılan sözlerle sorulur. Bu alt başlıkta iki işaretin görevlerini ve aktarma cümlelerinde virgülün nasıl kullanıldığını göreceksin.
Kısa çizgi
Kısa çizgi, satır sonuna sığmayan bir sözcük (kelime) bölünürken hece sonunda kullanılır: “kitap-” / “lık”. Dil bilgisinde kökleri ve ekleri göstermek için kullanılır: “gel-”, “-lık”, “-ci”. Ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için virgül yerine kullanılabilir: “Annem -her zamanki gibi- herkesten önce kalktı.”
İki sözcük ya da sayı arasında “arası, ile, -den -e kadar” anlamı vermek için de kullanılır: “Türkiye-Japonya maçı”, “Ankara-İstanbul seferleri”, “1914-1918 yılları”. Bu kullanımda kısa çizgi iki adı ya da iki sayıyı tek bir ilişki içinde birleştirir.
Tırnak işareti ve doğrudan aktarma
Başkasından olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır: Ali, “Yarın erkenden yola çıkacağız.” dedi. Tırnak içindeki cümle büyük harfle başlar ve sonundaki nokta, soru ya da ünlem işareti tırnağın içinde kalır. Tırnaktan sonra gelen “dedi”, “diye sordu” gibi sözlerden önce virgül konmaz.
Aynı söz tırnak kullanılmadan aktarılırsa aktarılan cümleden sonra virgül konur: “Yarın erkenden yola çıkacağız, dedi.” Tırnak içinde bir söz daha aktarılacaksa bu kez tek tırnak kullanılır: Annem, “Komşumuz ‘Kapıyı kilitleyin.’ diye uyardı.” dedi.
Özellikle belirtilen sözler
Özellikle belirtilmek, vurgulanmak istenen sözler de tırnak içine alınır: Bu cümledeki “sabır” sözcüğü bir isimdir. Cümle içinde eser ve yazı adları da tırnak içinde gösterilebilir. Bu sayfadaki örnek sözcüklerin ve cümlelerin tırnak içinde verilmesi de bu kullanıma örnektir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dün akşam Türkiye ( I ) Japonya voleybol maçını izledik ( II ) Babam çay demledi ( III ) annem kek dilimledi ( IV ) kardeşim de bayrağını hazırladı.” Numaralanmış yerlerden hangisine kısa çizgi konmalıdır?
Çözüm. I numaralı yerde iki ülke adı arasında “ile, arasında” anlamı verilmektedir: Türkiye ile Japonya arasındaki maç. Bu anlam kısa çizgiyle gösterilir: “Türkiye-Japonya”. II numaralı yerde cümle bittiği ve ardından büyük harfle yeni cümle başladığı için nokta konur. III ve IV numaralı yerler sıralı cümleleri ayırdığı için virgül alır.
Örnek 2. Öğretmen, “Kitaplarınızı açın.”, dedi. cümlesindeki noktalama yanlışını açıklayınız.
Çözüm. Tırnak içinde verilen doğrudan aktarmalarda aktarılan cümlenin noktası tırnağın içinde kalır ve tırnaktan sonra gelen “dedi” sözünden önce virgül konmaz. Cümlede tırnaktan sonra virgül kullanılması yanlıştır. Doğrusu: Öğretmen, “Kitaplarınızı açın.” dedi. Aktarma tırnaksız yapılsaydı “Kitaplarınızı açın, dedi.” biçiminde virgül kullanılırdı.
Sık yapılan hatalar
- “arası, ile” anlamı veren kısa çizgi yerine virgül ya da boşluk kullanmak: “Ankara İstanbul seferi” eksiktir.
- Tırnak içindeki aktarmadan sonra virgül koymak: “Gel.”, dedi. yanlıştır.
- Tırnaksız aktarmada virgülü unutmak: “Yarın geleceğim dedi.” eksiktir.
- Kısa çizgi: hece bölme, kök ve ek gösterme, ara söz, “arası, ile” anlamı.
- Tırnak: olduğu gibi aktarılan söz; sonrasında “dedi”den önce virgül yok.
- Tırnaksız aktarma virgülle biter: “Geleceğim, dedi.”