Konu anlatımı
İki nokta, okuyucuya “şimdi bir açıklama ya da örnek geliyor” der. Sınavda en çok sorulan noktalama işaretlerinden biridir ve çoğu zaman virgülle birlikte sorulur: Numaralanmış yerlerin dördüne virgül, birine iki nokta gelir. Bu alt başlıkta iki noktanın görevlerini ve onu virgülden ayırmanın yolunu göreceksin.
Örnek ve açıklamadan önce
Kendisinden sonra örnek verilecek ya da sıralama yapılacak sözün sonuna iki nokta konur: “Çantama şunları koydum: defter, kalem, silgi.”, “Bahçede üç ağaç vardı: elma, armut ve ayva.” Kendisinden sonra açıklama yapılacak sözün sonuna da iki nokta konur: “Annemin bir kuralı vardı: Yemekten önce eller yıkanır.”, “Komşumuzun tek dileği vardı: torunlarının bayramda gelmesi.”
Aktarılacak bir sözden önce de iki nokta kullanılır: “Öğretmen şöyle sordu: ‘Ödevlerinizi getirdiniz mi?’” Karşılıklı konuşmaların yazıldığı metinlerde konuşan kişinin adından sonra iki nokta konur: “Ayşe: Yarın gelebilir misin?” Matematikte bölme işareti olarak da kullanılır: “12 : 4 = 3”.
İki noktadan sonra büyük ya da küçük harf
İki noktadan sonra gelen söz cümle niteliğindeyse büyük harfle başlar: “Dedem hep aynı şeyi söylerdi: Emek olmadan yemek olmaz.” Gelen söz bir cümle değil, sözcük (kelime) ya da sözcük grubu sıralamasıysa küçük harfle başlar: “Sepette şunlar vardı: elma, nar ve üzüm.” Açıklama bir yargı bildiriyorsa, yani yüklemi olan bir cümleyse büyük harf gerekir: “Öğretmen bir uyarıda bulundu: Kimse ders bitmeden çıkmayacak.”
Virgül mü, iki nokta mı?
Bir yere virgül mü iki nokta mı konacağına karar vermek için işaretten önceki söze bak. Bu söz “şunlar”, “iki şey”, “bir kural”, “tek dileği” gibi içi sonradan doldurulacak bir söz içeriyor ve ardından onun ne olduğu sayılıyor ya da açıklanıyorsa iki nokta konur. İşaretten önceki ve sonraki sözler aynı cümlede sıralanan eş görevli ögeler ya da sıralı yargılarsa virgül konur. İki nokta özne ile yüklem arasına konmaz: “En büyük sorunumuz: susuzluktu.” yanlıştır; doğrusu işaretsiz yazımdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Fırıncı usta şafak sökmeden kalkar ( I ) hamuru yoğurur ( II ) ocağı yakardı. Herkes onun iki ürününü beklerdi ( III ) susamlı simit ve cevizli çörek. Çocuklar dükkânın önünde durur ( IV ) camdan içeri bakar ( V ) ekmek kokusunu içlerine çekerdi.” Numaralanmış yerlerden hangisine öbürlerinden farklı bir işaret konmalıdır?
Çözüm. I, II, IV ve V numaralı yerler aynı özneye bağlı sıralı yargıları ayırır; bu yerlere virgül konur. III numaralı yerden önce “iki ürününü” sözü vardır ve ardından bu iki ürünün ne olduğu açıklanır. Açıklamadan önce iki nokta konduğu için farklı işaret III numaralı yere gelir. Açıklama bir sıralama olduğu için küçük harfle başlamıştır.
Örnek 2. “Dedemin en sevdiği uğraş: bahçesindeki gülleri budamaktı.” cümlesindeki iki nokta doğru kullanılmış mıdır?
Çözüm. Cümlede “Dedemin en sevdiği uğraş” özne, “bahçesindeki gülleri budamaktı” yüklemdir. İki nokta, kendisinden sonra örnek ya da açıklama gelecek bir sözün sonuna konur; özne ile yüklemi ayırmak için kullanılmaz. Bu yüzden iki nokta yanlıştır; doğrusu “Dedemin en sevdiği uğraş bahçesindeki gülleri budamaktı.” biçimindedir.
Sık yapılan hatalar
- Açıklama ya da sıralama getiren sözden sonra virgül koymak.
- Özne ile yüklem arasına iki nokta koymak.
- İki noktadan sonra gelen cümleyi küçük, sözcük sıralamasını büyük harfle başlatmak.
- Örnek, sıralama, açıklama ve aktarmadan önce iki nokta konur.
- İki noktadan sonra cümle gelirse büyük, sıralama gelirse küçük harf.
- “şunlar”, “iki şey”, “bir kural” gibi sözlerden sonra açıklama geliyorsa iki nokta.