Konu anlatımı
Cümlenin ögeleri, cümlede bir görev üstlenen sözcükler (kelimeler) ya da söz öbekleridir: yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümleci (zarf tamlayıcısı). “Teyzem geçen pazar kardeşime bir bisiklet hediye etti.” cümlesinde beş öge vardır. Ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir ögeyi buldurmayı, ögelerin dizilişini ya da sayısını ister.
Bu sayfada ögeleri bulma yolunu, her ögenin özelliklerini, cümle dışı unsurları ve öge sırasını göreceksin. Her ögenin ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Zamirlerin (adılların) cümledeki görevleri Zamir, fiilimsi (eylemsi) öbekleri Fiilimsi konusunda ayrıca işlenir.
Ögeleri bulma sırası
Öge bulmaya her zaman yüklemden başlanır, çünkü öteki ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur. Yüklemi bulduktan sonra “kim?, ne?” sorusuyla özneyi; “neyi?, kimi?, ne?” sorusuyla nesneyi; “nereye?, nerede?, nereden?, kime?” sorusuyla dolaylı tümleci; “ne zaman?, nasıl?, ne kadar?, niçin?, ne ile?” sorusuyla zarf tümlecini bulursun. Soruları sorarken bulduğun ögeleri de cümleye katarsın: “Teyzem kardeşime ne hediye etti?”
Yüklem ve özne
Yüklem, cümlede iş, oluş ya da yargı bildiren temel ögedir; çekimli bir fiil (eylem) ya da ek fiil (ek eylem) almış isim soylu bir söz olur. Özne, yüklemdeki işi yapan ya da hakkında yargı bildirilen ögedir. Edilgen yüklemli cümlelerde özne yerindeki öge sözde öznedir; cümlede söylenmeyip yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan özneye gizli özne denir.
Nesne ve tümleçler
Nesne, yüklemden etkilenen ögedir; belirtme hâli eki alırsa belirtili, almazsa belirtisizdir. Dolaylı tümleç yönelme, bulunma ya da ayrılma hâli eki alır. Zarf tümleci yüklemi zaman, durum, miktar, neden ya da araç bakımından tamamlar; zarflar (belirteçler), edat (ilgeç) öbekleri ve zarf-fiil (bağ-fiil, ulaç) öbekleri bu görevi üstlenir.
Söz öbekleri bölünmez
Tamlamalar, fiilimsi (eylemsi) öbekleri, deyimler ve birleşik fiiller cümlede tek bir öge olur: “Komşumuzun ördüğü kazak çok beğenildi.” cümlesinde “komşumuzun ördüğü kazak” sözünün tamamı öznedir. Bir öge içindeki sözcüklere ayrı öge adı verilmez; “komşumuzun” sözcüğü tek başına özne değildir.
Cümle dışı unsurlar
Ünlemler, hitaplar ve cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlar hiçbir ögenin görevini üstlenmez; bunlara cümle dışı unsur denir: “Eyvah, çocuklar, otobüs kalkıyor!” Bu cümlede yalnız “otobüs” özne, “kalkıyor” yüklemdir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Teyzem geçen pazar kardeşime bir bisiklet hediye etti.” cümlesini ögelerine ayırınız.
Çözüm. Yüklem “hediye etti” birleşik fiilidir. “Kim hediye etti?” sorusunun cevabı “teyzem”dir; öznedir. “Ne zaman?” sorusunun cevabı “geçen pazar”dır; zarf tümlecidir. “Kime?” sorusunun cevabı “kardeşime”dir; dolaylı tümleçtir. “Teyzem kardeşime ne hediye etti?” sorusunun cevabı “bir bisiklet”tir; belirtisiz nesnedir.
Örnek 2. “Eyvah, çocuklar, otobüs kalkıyor!” cümlesinde hangi sözler öge değildir?
Çözüm. “Eyvah” konuşanın telaşını anlatan bir ünlemdir; “çocuklar” ise seslenilen kişileri gösteren bir hitaptır. İkisi de hiçbir ögenin görevini üstlenmez ve cümle dışı unsurdur. Cümlenin ögeleri yalnız iki tanedir: “otobüs” özne, “kalkıyor” yüklemdir.
Örnek 3. “Komşumuzun ördüğü kazak çok beğenildi.” cümlesinin ögelerini bulunuz.
Çözüm. Yüklem “beğenildi” sözcüğüdür ve edilgendir. “Ne beğenildi?” sorusunun cevabı “komşumuzun ördüğü kazak” sözüdür; işi yapan değil, işten etkilenen öge olduğu için sözde öznedir. Bu söz bir fiilimsi öbeği ve tamlama içerir ama bölünmez. “çok” ise “ne kadar?” sorusunun cevabıdır; zarf tümlecidir.
Sık yapılan hatalar
- Söz öbeklerini bölüp birden çok öge saymak: “komşumuzun ördüğü kazak” tek ögedir.
- Hitabı özne sanmak: “Elif, pencereyi kapatır mısın?” cümlesinde “Elif” hitaptır.
- Belirtisiz nesneyi özne sanmak: “Dedem çarşıdan karpuz aldı.” cümlesinde “karpuz” nesnedir.
- Hâl eki almış her sözü dolaylı tümleç sanmak; edatla kullanılan “öğleye kadar” zarf tümlecidir.
- Ögeleri bulmaya yüklemden başlamamak.
- Ögeler: yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci.
- Öge bulmaya yüklemden başla; soruları yükleme sor.
- Özne: kim, ne? Nesne: neyi, kimi, ne? Dolaylı tümleç: nereye, nerede, nereden, kime?
- Zarf tümleci: ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin, ne ile?
- Ünlem, hitap ve cümleleri bağlayan bağlaçlar cümle dışı unsurdur.