Konu anlatımı
Yüklem, cümlede iş, oluş, hareket ya da yargı bildiren temel ögedir: “Gemi limandan ayrıldı.”, “Deniz çok dalgalı.” Yüklemi olmayan bir söz dizisi tam bir cümle sayılmaz; öteki ögelerin hepsi de yükleme sorulan sorularla bulunur. Bu alt başlıkta yüklemin türlerini ve yüklemi doğru bulmanın yollarını göreceksin.
Fiil ve isim soylu yüklem
Yüklem çekimli bir fiil (eylem) olabilir: “Gemi limandan ayrıldı.”, “Haftaya taşınacağız.” İsim soylu bir sözcük (kelime) de ek fiil (ek eylem) alarak yüklem olur: “Babam marangozdu.”, “Bu sorular kolaymış.”, “Deniz çok dalgalı.” Son örnekte ek fiil söylenmemiştir. “var”, “yok” ve “değil” sözleri de yüklem kurar: “Bu mahallede hiç kitapçı yok.”, “Sınav bugün değil.”
Söz öbeği hâlindeki yüklem
Yüklem tek bir sözcük olmayabilir. Birleşik fiiller ve deyimler bölünmez: “Kardeşim bize yardım etti.” cümlesinde yüklem “yardım etti”, “Gazeteye göz attı.” cümlesinde yüklem “göz attı” sözüdür. İsim soylu yüklem bir tamlama ya da fiilimsi (eylemsi) öbeği de olabilir: “Ablamın en büyük hayali kendi kitabevini açmaktı.” cümlesinde yüklem “kendi kitabevini açmaktı” sözünün tamamıdır.
Yüklemi bulma
Yüklem çoğunlukla cümlenin sonundadır; ama devrik cümlelerde başta ya da ortada bulunabilir: “Unuttum anahtarlarımı.” Birden çok yüklemi olan cümleler sıralı ya da bağlı cümlelerdir; her yüklemin ögeleri ayrı ayrı bulunur. Fiilimsiler yüklem değildir; çekimli fiil gibi kip eki almazlar: “Eve gelince” sözünde bir yüklem yoktur. Yüklem bulunduktan sonra öteki ögeler ona sorulan sorularla aranır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ablamın en büyük hayali kendi kitabevini açmaktı.” cümlesinin yüklemini bulunuz.
Çözüm. Cümlede çekimli bir fiil yoktur. “açmak” bir isim-fiildir (ad eylemdir) ve “kendi kitabevini” sözünü nesne olarak almıştır; bu öbeğe ek fiilin hikâye biçimi -tı gelmiştir. Bu yüzden yüklem “kendi kitabevini açmaktı” sözünün tamamıdır; fiilimsi öbeği bölünmez. Hakkında yargı bildirilen “ablamın en büyük hayali” sözü ise cümlenin öznesidir.
Örnek 2. “Fırtına dindi, balıkçılar denize açıldı.” cümlesinde kaç yüklem vardır?
Çözüm. Cümlede iki çekimli fiil vardır: “dindi” ve “açıldı”. Her biri ayrı bir yargı bildirir; bu yüzden cümlede iki yüklem bulunur. Birinci yargının öznesi “fırtına”, ikinci yargının öznesi “balıkçılar”dır. Virgülle ayrılan bu iki yargı sıralı bir cümle oluşturur; ögeleri her yüklem için ayrı ayrı bulunur.
Sık yapılan hatalar
- Birleşik fiil ve deyimleri bölmek: “yardım etti”, “göz attı” tek yüklemdir.
- Ek fiili görünmeyen isim soylu yüklemi bulamamak: “Deniz çok dalgalı.”
- Fiilimsiyi yüklem sanmak: “eve gelince” bir yüklem değildir.
- Yüklem çekimli fiil ya da ek fiil almış isim soylu sözdür.
- Birleşik fiil, deyim ve öbekler yüklemde bölünmez.
- Öge bulmaya yüklemden başlanır.