Konu anlatımı
Bazı sözler cümlede yer aldığı hâlde hiçbir ögenin görevini üstlenmez: “Ah, keşke daha önce söyleseydin!” cümlesindeki “Ah” bunlardan biridir. Bu sözlere cümle dışı unsur denir. Öge sayısı ve öge dizilişi sorularında bu unsurlar hesaba katılmaz. Bu alt başlıkta cümle dışı unsurları ve sık karıştırıldıkları ögeleri göreceksin.
Ünlemler ve hitaplar
Ünlemler cümle dışı unsurdur: “Eyvah, yağmur başladı!” Hitaplar, yani seslenilen kişiyi ya da varlığı gösteren sözler de cümle dışı unsurdur: “Arkadaşlar, gezi yarına kaldı.”, “Değerli konuklar, yemeğe buyurun.” Hitaptan sonra çoğunlukla virgül konur. Ünlemlerin ayrıntısı Edat, Bağlaç ve Ünlem konusunda işlenir.
Bağlaçlar
Cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlar da cümle dışı unsurdur: “Çok yorulmuştuk ama yürümeye devam ettik.” cümlesindeki “ama” iki yargıyı bağlar ve hiçbirinin ögesi değildir. Bir öge içindeki sözcükleri (kelimeleri) bağlayan bağlaç ise o ögenin parçasıdır: “Elif ve Can müzeyi birlikte gezdi.” cümlesinde “Elif ve Can” sözünün tamamı öznedir. Aynı biçimde “Son otobüs de kaçtı.” cümlesinde “de” bağlacı “son otobüs de” öznesinin içindedir.
Hitabı özneden ayırma
Hitap ile özne sık karıştırılır. “Elif, pencereyi kapatır mısın?” cümlesinde “Elif” seslenilen kişidir ve virgülle ayrılmıştır; yüklemdeki ikinci tekil kişi eki işi yapanın dinleyen olduğunu gösterir ve özne gizlidir (sen). “Elif pencereyi kapattı.” cümlesinde ise “Elif” işi yapan kişidir ve öznedir. Nasıl ayırt edilir: Söz bir seslenme bildiriyor ve yüklem ikinci kişiyle çekimlenmişse hitaptır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Eyvah, arkadaşlar, son otobüs de kaçtı!” cümlesindeki cümle dışı unsurları bulunuz.
Çözüm. “Eyvah” konuşanın telaşını bildiren bir ünlemdir; “arkadaşlar” ise seslenilen kişileri gösteren bir hitaptır. İkisi de cümle dışı unsurdur. “Ne kaçtı?” sorusunun cevabı “son otobüs de” sözüdür; “de” bağlacı bu öznenin içindedir. Cümlenin yüklemi “kaçtı”dır; cümlede iki öge vardır.
Örnek 2. “Erken çıktık fakat trafiğe takıldık.” cümlesinde cümle dışı unsur var mıdır?
Çözüm. Cümlede iki yargı vardır: “Erken çıktık” ve “trafiğe takıldık”. “fakat” bağlacı bu iki yargıyı karşıtlık ilgisiyle bağlar ve hiçbirinin ögesi değildir; cümle dışı unsurdur. Birinci yargıda “erken” zarf tümleci (zarf tamlayıcısı), “çıktık” yüklem; ikinci yargıda “trafiğe” dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), “takıldık” yüklemdir. İki yargının öznesi de gizlidir (biz).
Sık yapılan hatalar
- Hitabı özne sanmak: “Elif, pencereyi kapatır mısın?”
- Öge içindeki bağlacı cümle dışı unsur saymak: “Elif ve Can” sözü bütünüyle öznedir.
- Ünlemi ve hitabı öge sayısına katmak.
- Cümle dışı unsurlar: ünlemler, hitaplar, cümleleri bağlayan bağlaçlar.
- Öge içindeki bağlaç o ögenin parçasıdır.
- Öge sayısı ve dizilişinde cümle dışı unsurlar sayılmaz.