Konu anlatımı
Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da hakkında yargı bildirilen ögedir: “Tren gecikti.”, “Bu çay çok demli.” Özne yükleme sorulan “kim?” ya da “ne?” sorusuyla bulunur. Bu alt başlıkta gerçek özneyi, sözde özneyi, gizli özneyi ve özneyi belirtisiz nesneden ayırmayı göreceksin.
Gerçek özne ve gizli özne
İşi yapan varlık cümlede söylenmişse gerçek öznedir: “Bekçi kapıyı kilitledi.” (Kim kilitledi?) Hakkında yargı bildirilen öge de öznedir: “Bu çay çok demli.” Özne bir tamlama ya da fiilimsi (eylemsi) öbeği olabilir: “Okulumuzun yeni müdürü bugün göreve başladı.” Özne cümlede söylenmeyebilir; yüklemdeki kişi ekinden anlaşılır: “Bütün gün bahçede çalıştık.” cümlesinde özne “biz”dir. Kişi ekinden anlaşılan bu özneye gizli özne denir.
Sözde özne
Edilgen yüklemli cümlelerde işi yapan belli değildir; işten etkilenen öge özne yerine geçer. Buna sözde özne denir: “Yeni fidanlar sulandı.” cümlesinde fidanlar işi yapan değil, işten etkilenendir. Geçişsiz fiillerden (eylemlerden) türeyen edilgen yüklemli cümlelerde sözde özne de bulunmaz: “Kütüphanede yüksek sesle konuşulmaz.” Edilgen çatının ayrıntısı Fiilde Çatı konusunda işlenir.
Özneyi belirtisiz nesneden ayırma
Ek almamış bir isim hem özne hem belirtisiz nesne olabilir; ikisi de “ne?” sorusuna cevap verir. Ayırmak için önce özneyi “kim, ne + yüklem” sorusuyla bul, sonra “özne + ne + yüklem” sorusunu sor. “Dedem çarşıdan karpuz aldı.” cümlesinde “Kim aldı?” sorusunun cevabı “dedem”dir. “Dedem ne aldı?” sorusunun cevabı olan “karpuz” ise belirtisiz nesnedir. Özne işi yapandır; nesne işten etkilenendir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Okulumuzun yeni müdürü bugün göreve başladı.” cümlesinin öznesini bulunuz.
Çözüm. Yüklem “başladı” sözcüğüdür (kelimesidir). “Kim başladı?” sorusunun cevabı “okulumuzun yeni müdürü” sözüdür. Bu söz bir isim tamlamasıdır ve araya “yeni” sıfatı (ön adı) girmiştir; bölünmez ve bütünüyle öznedir. İşi yapan bu kişi olduğu için gerçek öznedir. “bugün” zarf tümleci (zarf tamlayıcısı), “göreve” dolaylı tümleçtir (yer tamlayıcısıdır).
Örnek 2. “Yeni fidanlar sulandı.” ve “Bütün gün bahçede çalıştık.” cümlelerinin öznelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede yüklem edilgendir; fidanları kimin suladığı belli değildir. “yeni fidanlar” işten etkilenen ögedir ve sözde öznedir. İkinci cümlede özne söylenmemiştir; yüklemdeki birinci çoğul kişi eki -k, işi yapanın “biz” olduğunu gösterir. Bu cümlenin öznesi gizli öznedir.
Sık yapılan hatalar
- Sözde özneyi işi yapan sanmak: “Yeni fidanlar sulandı.”
- Gizli özneyi görmemek: “Bütün gün bahçede çalıştık.” cümlesinde özne “biz”dir.
- Belirtisiz nesneyi özne sanmak: “Dedem çarşıdan karpuz aldı.”
- Özne: Yükleme “kim?, ne?” sorusu sorulur.
- Edilgen cümlede özne yerindeki öge sözde öznedir.
- Kişi ekinden anlaşılan özneye gizli özne denir.