Konu anlatımı
Zarf tümleci (zarf tamlayıcısı), yüklemi zaman, durum, miktar, yön, neden ya da araç bakımından tamamlayan ögedir: “Yarın fidan dikeceğiz.”, “Ağır ağır yürüdü.”, “Çok yoruldum.” Bu öge zarflardan (belirteçlerden), edat (ilgeç) öbeklerinden ya da zarf-fiil (bağ-fiil, ulaç) öbeklerinden oluşabilir. Bu alt başlıkta zarf tümlecini ve onu öteki ögelerden ayırmayı göreceksin.
Zarflar ve sorular
Zarflar cümlede zarf tümleci olur. Zaman: “Yarın fidan dikeceğiz.” (Ne zaman?) Durum: “Ağır ağır yürüdü.” (Nasıl?) Miktar: “Çok yoruldum.” (Ne kadar?) Yön: “Konuklar içeri geçti.” Burada “içeri” sözcüğü (kelimesi) ek almadan yön bildirdiği için dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) değil, zarf tümlecidir. Soru zarfları da zarf tümleci olur: “Ne zaman yola çıkacaksın?”
Edat ve zarf-fiil öbekleri
Edat öbekleri çoğunlukla zarf tümleci olur. Zaman: “Öğleye kadar uyudu.” Neden: “Sis yüzünden uçuşlar ertelendi.” Amaç: “Sınava hazırlanmak için erken kalktı.” Araç: “Odunları testereyle kesti.” Zarf-fiil öbekleri de zarf tümlecidir: “Tren gelince bavulları taşıdık.”, “Şarkı söyleyerek yürüdük.” Öbeğin içindeki sözler, örneğin “şarkı”, ayrı bir öge sayılmaz; öbeğin tamamı tek bir zarf tümlecidir.
Nasıl ayırt edilir?
Zarf tümleci hâl eki almaz ya da hâl ekli söz bir edatla kullanılmıştır. Bu yüzden önce öbeğin son sözcüğüne bak: Yönelme, bulunma ya da ayrılma ekiyle bitiyorsa dolaylı tümleç; bir zarf, edat ya da zarf-fiil ekiyle bitiyorsa zarf tümlecidir. “Bu tarifi babaannemden öğrendim.” cümlesinde “babaannemden” dolaylı tümleç, “Bu tarifi yıllar önce öğrendim.” cümlesinde “yıllar önce” zarf tümlecidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ablam her sabah bisikletle hızlı hızlı okula gider.” cümlesindeki zarf tümleçlerini bulunuz.
Çözüm. Yüklem “gider”, özne “ablam”dır. “Ne zaman gider?” sorusunun cevabı “her sabah”, “Ne ile gider?” sorusunun cevabı “bisikletle”, “Nasıl gider?” sorusunun cevabı “hızlı hızlı” sözüdür; üçü de zarf tümlecidir. “okula” ise yönelme eki almış ve edatsız kullanılmıştır; dolaylı tümleçtir.
Örnek 2. “Sis yüzünden bütün uçuşlar ertelendi.” cümlesinin ögelerini bulunuz.
Çözüm. Yüklem “ertelendi” sözcüğüdür ve edilgendir. “Ne ertelendi?” sorusunun cevabı “bütün uçuşlar”dır; işten etkilenen öge olduğu için sözde öznedir. “Niçin ertelendi?” sorusunun cevabı “sis yüzünden” sözüdür; “yüzünden” edatıyla kurulmuş bu öbek neden bildiren bir zarf tümlecidir.
Sık yapılan hatalar
- Zarf tümlecini dolaylı tümleçle karıştırmak: “yıllar önce” zarf tümlecidir.
- Araç bildiren “bisikletle” sözünü dolaylı tümleç sanmak; zarf tümlecidir.
- Zarf-fiil öbeğini ayrı ögelere bölmek: “şarkı söyleyerek” tek zarf tümlecidir.
- Zarf tümleci: ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin, ne ile?
- Zarflar, edat öbekleri ve zarf-fiil öbekleri zarf tümleci olur.
- Hâl eki alıp edatsız kullanılan söz dolaylı tümleç, edatla kullanılan söz çoğunlukla zarf tümlecidir.