Konu anlatımı
Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir ve yalnız geçişli fiillerle (eylemlerle) kurulan cümlelerde bulunur: “Bahçıvan çitleri boyadı.” Nesne, belirtme hâli ekini alıp almamasına göre belirtili ya da belirtisiz olur. Bu alt başlıkta iki nesne türünü ve onları özneden ve iyelik ekinden ayırmayı göreceksin.
Belirtili nesne
Belirtme hâli eki (-ı, -i, -u, -ü) almış nesneye belirtili nesne denir; yükleme sorulan “neyi?” ya da “kimi?” sorusuyla bulunur: “Bahçıvan çitleri boyadı.” (Neyi boyadı?), “Öğretmen velileri toplantıya çağırdı.” (Kimi çağırdı?) Belirtili nesne bilinen, belirli bir varlığı gösterir. Bir tamlama ya da fiilimsi (eylemsi) öbeği de belirtili nesne olabilir: “Kardeşimin çizdiği resmi duvara astık.”
Belirtisiz nesne
Belirtme hâli eki almamış nesneye belirtisiz nesne denir; yükleme sorulan “ne?” sorusuyla bulunur: “Teyzem bize gözleme pişirdi.”, “Dedem çarşıdan karpuz aldı.” Belirtisiz nesne belirli bir varlığı değil, bir türü anlatır ve çoğunlukla yüklemin hemen önünde bulunur. “bir” sözcüğüyle (kelimesiyle) de kullanılabilir: “Babam bir şiir ezberledi.”
Nasıl ayırt edilir?
Önce özneyi bul; nesneyi onunla karıştırma. Belirtme hâli eki -ı ile üçüncü kişi iyelik eki -ı aynı biçimdedir: “Çekmecenin kulpu kırıldı.” cümlesinde -u iyelik ekidir ve “çekmecenin kulpu” öznedir. “Çekmecenin kulpunu tamir ettik.” cümlesinde ise iyelik ekinden sonra bir de belirtme eki gelmiştir (kulp-u-n-u); öbek belirtili nesnedir. Bir zamir (adıl) de belirtme eki alarak belirtili nesne olabilir: “Seni kapıda bekliyoruz.” Yüklemi geçişsiz olan bir cümlede nesne aranmaz: “Konuklar salona geçti.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşimin çizdiği resmi duvara astık.” cümlesindeki nesneyi ve türünü bulunuz.
Çözüm. Yüklem “astık” sözcüğüdür; özne kişi ekinden anlaşılan gizli öznedir (biz). “Neyi astık?” sorusunun cevabı “kardeşimin çizdiği resmi” sözüdür. Bu öbek belirtme hâli eki almıştır ve bölünmez; belirtili nesnedir. “duvara” ise yönelme eki almış dolaylı tümleçtir (yer tamlayıcısıdır).
Örnek 2. “Teyzem bize gözleme pişirdi.” ve “Teyzem gözlemeyi tavada pişirdi.” cümlelerindeki nesneleri karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “gözleme” belirtme eki almamıştır ve “Teyzem ne pişirdi?” sorusunun cevabıdır; belirtisiz nesnedir. İkinci cümlede “gözlemeyi” belirtme eki almıştır ve “Neyi pişirdi?” sorusunun cevabıdır; belirtili nesnedir ve daha önce sözü edilen belirli bir gözlemeyi gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Belirtisiz nesneyi özne sanmak: “Teyzem bize gözleme pişirdi.”
- İyelik ekini belirtme eki sanmak: “Çekmecenin kulpu kırıldı.” cümlesinde nesne yoktur.
- Yüklemi geçişsiz olan cümlede nesne aramak.
- Belirtili nesne -ı eki alır: neyi?, kimi?
- Belirtisiz nesne eksizdir: ne?
- Nesne yalnız geçişli yüklemli cümlelerde bulunur.