Konu anlatımı
Cümleler dört ayrı ölçüye göre sınıflandırılır: yüklemin türüne, yüklemin yerine, anlamına ve yapısına göre. “Mühendisler köprünün temelini dün tamamladı.” cümlesi aynı anda fiil (eylem) cümlesi, kurallı, olumlu ve basit bir cümledir. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir cümlenin birkaç özelliğini birlikte sorar ya da bir türü öteki cümleler arasından seçtirir.
Bu sayfada dört sınıflamayı, yapı ile anlamın ayrıştığı cümleleri, birleşik cümle türlerini ve sıralı ve bağlı cümleleri göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Cümlelerin anlam özellikleri Cümlede Anlam, anlatım bozuklukları Anlatım Bozuklukları konusunda işlenir.
Yüklemin türüne ve yerine göre
Yüklemi isim soylu olan cümle isim cümlesi, çekimli bir fiil (eylem) olan cümle fiil cümlesidir: “Deniz çok sakin.”, “Deniz sakinleşti.” Yüklemi sonda olan cümle kurallı, sonda olmayan cümle devrik, yüklemi söylenmemiş cümle eksiltili cümledir: “Bu şehri çok sevdim.”, “Çok sevdim bu şehri.”, “Sağ salim varmanız dileğiyle...”
Anlamına göre
Cümleler anlamlarına göre olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi olur: “Kar yağdı.”, “Kar yağmadı.”, “Kar yağdı mı?”, “Ne çok kar yağmış!” Bir cümlenin yapısı ile bildirdiği yargı her zaman aynı yönde olmaz: “Ne uğradı ne haber verdi.” cümlesi yapıca olumlu, anlamca olumsuzdur. Bu sınıflamalar birbirinden bağımsızdır; bir cümle aynı anda hem devrik hem soru cümlesi olabilir: “Okudun mu bu kitabı?”
Yapısına göre
Tek yargılı ve yan cümlesiz cümle basittir. Bir temel cümleye bağlı yan cümle içeren cümle birleşiktir. Yan cümle fiilimsiyle (eylemsiyle) kurulmuşsa girişik, şart ekiyle kurulmuşsa şartlı, “ki” bağlacıyla kurulmuşsa ki'li, doğrudan aktarılan bir sözle kurulmuşsa iç içe birleşik cümle olur. Virgülle sıralanan yargılar sıralı, bağlaçla bağlanan yargılar bağlı cümle kurar.
Birden çok özelliği bulma
Sorularda bir cümlenin birkaç özelliği birlikte istenir. Önce yüklemi bul ve türüne bak: isim soylu mu, çekimli fiil mi? Sonra yerine bak: sonda mı? Ardından anlamını belirle: olumlu mu, olumsuz mu, soru mu? Son olarak cümlede fiilimsi, şart eki, “ki” bağlacı ya da aktarılan bir söz olup olmadığına bakarak yapısını bul. Birleşik cümlelerde yüklemle ilgili kararlar temel cümlenin yüklemine göre verilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Okuduğum kitabı sana da öneririm.” cümlesini yüklemin türü, yeri, anlamı ve yapısı bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Yüklem “öneririm” çekimli bir fiildir; cümle fiil cümlesidir. Yüklem sonda olduğu için cümle kurallıdır. Yüklem olumsuzluk eki almamıştır ve yargı da olumludur. Cümlede “okuduğum” sıfat-fiili (ortacı) bulunduğu için cümle yapıca girişik birleşik cümledir.
Örnek 2. “Ne kadar sessizdi o kış geceleri!” cümlesinin türünü belirleyiniz.
Çözüm. Yüklem “sessizdi” sözcüğüdür (kelimesidir); isim soylu bir sözcük ek fiil (ek eylem) almıştır, cümle isim cümlesidir. Yüklem cümlenin sonunda değildir; ardından “o kış geceleri” öznesi gelmiştir; cümle devriktir. Cümle bir duyguyu coşkuyla anlattığı için ünlem cümlesidir. Fiilimsi ya da ikinci bir yargı bulunmadığı için basittir.
Örnek 3. “Ne telefon etti ne de mesaj yazdı.” cümlesini anlam ve yapı bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Yüklemler “telefon etti” ve “yazdı” olumsuzluk eki almamıştır; cümle yapıca olumludur. Ancak “ne ... ne” bağlacı iki işin de yapılmadığını bildirir; cümle anlamca olumsuzdur. İki yargı bir bağlaçla bağlandığı için cümle yapıca bağlı cümledir.
Sık yapılan hatalar
- Yüklemi “olmak” fiiliyle kurulan cümleyi isim cümlesi sanmak: “Kardeşim doktor oldu.” bir fiil cümlesidir.
- İçinde soru sözcüğü bulunan her cümleyi soru cümlesi sanmak: “Nereye gittiğini söylemedi.”
- Fiilimsi içeren cümleyi basit cümle saymak.
- “ne ... ne” ile kurulan cümlenin yapıca olumsuz olduğunu sanmak.
- Birleşik cümlede kararı yan cümlenin yüklemine göre vermek; temel cümlenin yüklemine bakılır.
- Yüklem isim soyluysa isim, çekimli fiilse fiil cümlesi.
- Yüklem sondaysa kurallı, sonda değilse devrik, söylenmemişse eksiltili cümle.
- Olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi; yapı ile anlam ayrı değerlendirilir.
- Fiilimsi, şart eki, ki bağlacı ya da doğrudan aktarılan söz varsa cümle birleşiktir.
- Virgülle sıralanan yargılar sıralı, bağlaçla bağlananlar bağlı cümledir.