Konu anlatımı
Cümleler anlamlarına göre olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi olarak sınıflandırılır: “Kar yağdı.”, “Kar yağmadı.”, “Kar yağdı mı?”, “Ne çok kar yağmış!” Bu alt başlıkta dört türün nasıl kurulduğunu ve soru biçiminde olup soru sormayan cümleleri göreceksin. Yapı ile anlamın ayrıştığı cümleler ayrı bir alt başlıkta işlenir.
Olumlu ve olumsuz cümle
Yüklemin bildirdiği işin, oluşun ya da durumun gerçekleştiğini bildiren cümle olumludur: “Kar yağdı.”, “Hava serin.” Gerçekleşmediğini bildiren cümle olumsuzdur. Olumsuzluk fiil (eylem) cümlesinde -ma, -me ekiyle; isim cümlesinde “değil” ve “yok” sözleriyle kurulur: “Kar yağmadı.”, “Hava serin değil.”, “Köprüde hiç kimse yok.”
Soru cümlesi
Bir bilgiyi öğrenmek için sorulan cümle soru cümlesidir. Soru eki “mi” ile kurulabilir: “Kar yağdı mı?” Soru sözcükleriyle (kelimeleriyle) de kurulabilir: “Kim geldi?”, “Kurs ne zaman başlıyor?” Soru sözcüğü bulunan her cümle soru cümlesi değildir: “Nereye gittiğini söylemedi.” cümlesi bir durum bildirir ve nokta ile biter. Soru biçiminde olup bir yargı bildiren cümleler de vardır: “Bu kadar yolu kim yürür?” cümlesi “kimse yürümez” anlamındadır.
Ünlem cümlesi
Sevinç, şaşma, korku, özlem gibi bir duyguyu coşkuyla anlatan cümle ünlem cümlesidir ve sonuna ünlem işareti konur: “Ne büyük bir şans!”, “Eyvah, tren kaçtı!” Ünlem cümlesinde bir ünlem sözcüğü bulunabilir, ama bulunması gerekmez. Bir soru ya da ünlem cümlesinin yüklemi olumlu ya da olumsuz olabilir: “Hiç gelmedin mi bu yaz?”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşim hangi otobüse bineceğini sordu.” cümlesi bir soru cümlesi midir?
Çözüm. Cümlede “hangi” soru sözcüğü vardır, ama cümle bir soru sormaz; kardeşin bir soru sorduğunu haber verir. Yüklem “sordu” olumlu bir fiildir ve cümle nokta ile biter. Bu yüzden cümle soru cümlesi değil, olumlu bir cümledir. Cümlenin türünü soru sözcüğünün varlığı değil, yargının bir soru sorup sormadığı belirler.
Örnek 2. “Hiç gelmedin mi bu yaz?” cümlesini anlam ve yüklemin yeri bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Cümle soru eki “mi” ile kurulmuştur ve dinleyenden bir cevap bekler; soru cümlesidir. Yüklem “gelmedin” sözcüğü -me olumsuzluk ekini almıştır; yüklem olumsuzdur. Yüklemden sonra “bu yaz” sözü geldiği için cümle devriktir. Bir cümle aynı anda soru cümlesi ve olumsuz yüklemli olabilir.
Sık yapılan hatalar
- Soru sözcüğü bulunan her cümleyi soru cümlesi sanmak: “Nereye gittiğini söylemedi.”
- “yok” ve “değil” yüklemli cümleleri olumlu saymak.
- Ünlem cümlesinde mutlaka bir ünlem sözcüğü bulunduğunu düşünmek.
- Olumsuzluk: fiilde -ma, isimde “değil” ve “yok”.
- Soru cümlesi soru eki ya da soru sözcüğüyle kurulur ve bir soru sorar.
- Ünlem cümlesi bir duyguyu coşkuyla anlatır.