Konu anlatımı
Cümleler yüklemin türüne göre isim cümlesi ve fiil (eylem) cümlesi olarak ikiye ayrılır: “Deniz çok sakin.” bir isim cümlesi, “Deniz sakinleşti.” bir fiil cümlesidir. Bu ayrımı yapmak için yalnız yükleme bakmak yeterlidir; öteki ögeler karar vermeyi etkilemez. Bu alt başlıkta iki türü ve en çok karıştırılan yüklemleri göreceksin.
İsim cümlesi
Yüklemi isim soylu bir sözcük (kelime) olan cümle isim cümlesidir. İsim soylu sözcük ek fiil (ek eylem) alarak yüklem olur: “Annem hemşireydi.”, “Bu masal çok eğlenceli.”, “Sınav yarınmış.” “var”, “yok” ve “değil” ile kurulan yüklemler de isim cümlesi kurar: “Bahçede bir kuyu var.”, “Kasabada hiç sinema yok.”, “Bu çanta benim değil.”
Fiil cümlesi
Yüklemi çekimli bir fiil (eylem) olan cümle fiil cümlesidir: “Deniz sakinleşti.”, “Haftaya taşınıyoruz.”, “Bu tarifi mutlaka denemelisin.” Yüklem “olmak” fiiliyle kurulmuşsa cümle yine fiil cümlesidir: “Hafta sonu hava güneşli olacak.”, “Kardeşim doktor oldu.” Bu cümlelerde “ol-” fiili kip eki almıştır ve yüklemin asıl parçasıdır.
Nasıl ayırt edilir?
Yüklemin kip eki almış bir fiil mi, yoksa ek fiil almış isim soylu bir söz mü olduğuna bak. Kip eki almış bir fiilse cümle fiil cümlesi, isim, sıfat (ön ad) ya da zamir (adıl) gibi bir söz ek fiil almışsa isim cümlesidir. Yüklem bir fiilimsi (eylemsi) öbeği ile ek fiilden oluşuyorsa da cümle isim cümlesidir: “Tek dileğim biraz dinlenmekti.” Çünkü fiilimsi burada isim soylu bir sözcük gibi ek fiil almıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annem hemşireydi.” ve “Annem hemşire oldu.” cümlelerini yüklemin türü bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede yüklem “hemşireydi” sözcüğüdür; isim olan “hemşire” sözcüğü ek fiilin hikâye biçimini almıştır. Cümle isim cümlesidir. İkinci cümlede yüklem “hemşire oldu” sözüdür; “ol-” fiili görülen geçmiş zaman ekini almıştır. Yüklem çekimli bir fiil olduğu için cümle fiil cümlesidir.
Örnek 2. “Tek dileğim biraz dinlenmekti.” cümlesi isim cümlesi midir, fiil cümlesi midir?
Çözüm. Yüklem “biraz dinlenmekti” sözüdür. “dinlenmek” bir isim-fiildir (ad eylemdir); kip eki almamış, ek fiilin hikâye biçimi -ti ile yüklem olmuştur. Yüklem çekimli bir fiil değil, ek fiil almış isim soylu bir söz olduğu için cümle isim cümlesidir.
Sık yapılan hatalar
- “olmak” fiiliyle kurulan yüklemi isim soylu sanmak: “Kardeşim doktor oldu.” fiil cümlesidir.
- Fiilimsi ve ek fiilden oluşan yüklemi fiil cümlesi sanmak: “Tek dileğim dinlenmekti.”
- “var”, “yok” yüklemli cümleleri fiil cümlesi saymak.
- İsim cümlesi: yüklem isim soylu + ek fiil (var, yok, değil dahil).
- Fiil cümlesi: yüklem çekimli fiil; “olmak” ile kurulan yüklem de fiildir.
- Fiilimsi + ek fiil yüklem isim cümlesi kurar.