Konu anlatımı
Birleşik cümleler yan cümlenin nasıl kurulduğuna göre adlandırılır. Fiilimsili (eylemsili) yan cümle girişik birleşik cümleyi kurar; bunun dışında şart eki, “ki” bağlacı ve başkasının sözünü olduğu gibi aktarma da birleşik cümle kurar. Bu alt başlıkta şartlı, ki'li ve iç içe birleşik cümleleri ve onları birbirinden ayırmayı göreceksin.
Şartlı birleşik cümle
Yan cümlesi şart eki (-sa, -se) almış ve temel cümlenin yargısını bir koşula bağlayan cümle şartlı birleşik cümledir: “Kar tutarsa kızakla kayarız.”, “Haritaya baksan yolu bulurdun.”, “Hava güzelse yürüyüşe çıkalım.” Şart eki şart kipi, şart birleşik zamanı ya da ek fiilin (ek eylemin) şart biçimi olabilir; üçü de yan cümleyi bir koşula bağlar. Kurallı cümlede yan cümle başta, temel cümle sondadır.
Ki'li birleşik cümle
“ki” bağlacıyla birbirine bağlanan cümlelerden oluşan cümle ki'li birleşik cümledir: “Öyle yorulmuştu ki merdivenleri zor çıktı.”, “Gördüm ki herkes beni bekliyor.” Bu cümlelerde temel cümle “ki”den önce, yan cümle “ki”den sonra gelir. “ki” bir ek olarak kullanıldığında (“dolaptaki”, “benimki”) birleşik cümle kurmaz. “ki” bağlacının anlamları Edat, Bağlaç ve Ünlem konusunda işlenir.
İç içe birleşik cümle
Bir cümlenin içinde başka birinin sözünün olduğu gibi, yani doğrudan aktarıldığı cümle iç içe birleşik cümledir: “Annem ‘Akşam erken gel.’ dedi.” Aktarılan söz kendi başına bir cümledir ve temel cümlenin bir ögesi olur; bu örnekte “dedi” yükleminin nesnesidir. Aynı söz dolaylı aktarılırsa cümle fiilimsiyle (eylemsiyle) kurulur ve girişik birleşik olur: “Annem akşam erken gelmemi söyledi.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Haritaya baksan yolu bulurdun.” cümlesinin yapısını açıklayınız.
Çözüm. Cümlede “baksan” fiili (eylemi) şart kipi eki -sa almıştır ve “yolu bulurdun” yargısını bir koşula bağlar. “haritaya baksan” yan cümle, “yolu bulurdun” temel cümledir. Yan cümle şart ekiyle kurulduğu için cümle şartlı birleşik cümledir. Temel cümlenin yüklemi sonda olduğu için cümle kurallıdır.
Örnek 2. “Dedem ‘Bu bahar erken geldi.’ dedi.” cümlesini yapı bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Tek tırnak içindeki “Bu bahar erken geldi.” sözü dedenin sözünün olduğu gibi aktarılmasıdır ve kendi başına bir cümledir. Bu söz “dedi” yükleminin nesnesi olarak temel cümlenin içine yerleşmiştir. Doğrudan aktarılan bir söz bulunduğu için cümle iç içe birleşik cümledir.
Örnek 3. “Öyle yorulmuştu ki merdivenleri zor çıktı.” cümlesinde temel cümle ve yan cümle hangileridir?
Çözüm. Cümle “ki” bağlacıyla kurulmuş bir ki'li birleşik cümledir. Bu tür cümlelerde temel cümle “ki”den önce gelir: “Öyle yorulmuştu” temel cümle, “merdivenleri zor çıktı” yan cümledir. Yan cümle, yorgunluğun sonucunu bildirir. Bağlaç olan “ki” ayrı yazılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Şart ekli yan cümleyi görmeyip cümleyi basit saymak: “Haritaya baksan yolu bulurdun.”
- Ek olan -ki'yi (“dolaptaki”, “benimki”) birleşik cümle kuran bağlaç sanmak.
- Dolaylı aktarılan sözü iç içe birleşik cümle saymak: “Akşam erken gelmemi söyledi.” girişik birleşiktir.
- Şartlı: şart ekli yan cümle + temel cümle.
- Ki'li: “ki” bağlacıyla kurulur; temel cümle “ki”den öncedir.
- İç içe: başkasının sözü doğrudan aktarılır.