Konu anlatımı
Cümleler yapılarına göre önce basit ve birleşik olarak ayrılır. Basit cümlede tek bir yargı vardır; birleşik cümlede ise bir temel cümleye bağlı bir ya da daha çok yan cümle bulunur. Birleşik cümlelerin en sık sorulan türü girişik birleşik cümledir. Bu alt başlıkta basit cümleyi ve fiilimsili (eylemsili) yan cümleyle kurulan girişik birleşik cümleyi göreceksin.
Basit cümle
Tek yüklemi olan ve içinde yan cümle bulunmayan cümle basit cümledir: “Kütüphaneci yeni dergileri rafa dizdi.” Basit cümle uzun olabilir; önemli olan tek bir yargı bulunması ve fiilimsi içermemesidir: “Bu sabah kardeşim okulun bahçesindeki eski çeşmenin fotoğrafını çekti.” Bu cümledeki “bahçesindeki” sözcüğünde (kelimesinde) -ki sıfat (ön ad) yapan bir ektir; fiilimsi değildir.
Girişik birleşik cümle
İçinde fiilimsi bulunan cümle girişik birleşik cümledir. Fiilimsi kendi tümleçleriyle birlikte bir yan cümle kurar ve temel cümleye bağlanır: “Sinemadan çıkınca filmi konuştuk.” cümlesinde “sinemadan çıkınca” yan cümle, “filmi konuştuk” temel cümledir. Yan cümle temel cümlenin bir ögesi ya da bir ögenin parçası olur; bu örnekte zarf tümlecidir (zarf tamlayıcısıdır). TYT sorularında yalnız bir fiilimsi bulunan cümle de girişik birleşik sayılır: “Gülümseyerek selamladı.”
Temel cümle ve yan cümle
Birleşik cümlede asıl yargıyı bildiren bölüm temel cümledir; kurallı bir cümlede onun yüklemi cümlenin sonundadır. Temel cümleye bağlanan bölüm yan cümledir ve tek başına tam bir yargı bildirmez: “Sinemadan çıkınca...” sözü yarım kalır. Nasıl ayırt edilir: Cümlede fiilimsi ara. Fiilimsi varsa cümle girişik birleşiktir; fiilimsi yoksa ve tek yüklem varsa cümle basittir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kütüphaneci yeni dergileri rafa dizdi.” ve “Kütüphaneci gelen dergileri rafa dizdi.” cümlelerini yapı bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede tek yüklem (“dizdi”) vardır ve fiilimsi yoktur; “yeni” bir sıfattır. Bu cümle basittir. İkinci cümlede “gelen” sözcüğü -en ekiyle kurulmuş bir sıfat-fiildir (ortaçtır); “dergiler” ismini niteler. Fiilimsi bulunduğu için ikinci cümle girişik birleşik cümledir.
Örnek 2. “Dedemin anlattığı masal hepimizi güldürdü.” cümlesinin yapısını açıklayınız.
Çözüm. Cümlede “anlattığı” sözcüğü -dık ekiyle kurulmuş bir sıfat-fiildir ve “dedemin” sözüyle birlikte “masal” ismini niteleyen bir yan cümle kurar. Cümlenin temel yargısı “masal hepimizi güldürdü” sözüdür; yan cümle öznenin içinde yer alır. Fiilimsi içerdiği için cümle girişik birleşik cümledir.
Sık yapılan hatalar
- Uzun cümleleri birleşik sanmak; tek yargı varsa ve fiilimsi yoksa cümle basittir.
- Fiilimsi içeren cümleyi basit saymak: “Gülümseyerek selamladı.”
- -ki ekiyle kurulan sıfatı fiilimsi sanmak: “bahçesindeki” fiilimsi değildir.
- Basit cümle: tek yüklem, yan cümle yok.
- Fiilimsi varsa cümle girişik birleşiktir.
- Yan cümle temel cümlenin bir ögesi ya da ögesinin parçası olur.