Konu anlatımı
Fiilimsiler (eylemsiler), fiil (eylem) kök ya da gövdelerinden türeyen ama cümlede isim, sıfat (ön ad) ya da zarf (belirteç) görevi üstlenen sözcüklerdir (kelimelerdir): “Balık tutmayı seviyorum.”, “Koşan tay çite takıldı.”, “Şarkı mırıldanarak bulaşıkları yıkadı.” Fiilimsiler fiil anlamını korur ve nesne ya da tümleç alabilir; ama çekimli bir fiil gibi kip eki alıp tek başına bir yargı bildirmez.
Bu sayfada üç fiilimsi türünü ve eklerini, adlaşmış sıfat-fiilleri (ortaçları), fiilimsiyi kalıcı isimden ayırmayı, fiilimsi öbeklerini ve fiilimsileri bulup saymayı göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Fiilimsilerin kurduğu birleşik cümleler Cümle Türleri konusunda işlenir.
Üç fiilimsi türü
İsim-fiiller (ad eylemler) -ma, -ış, -mak ekleriyle kurulur ve işin adını bildirir: “dikme”, “gülümseyiş”, “dikmek”. Sıfat-fiiller (ortaçlar) -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış ekleriyle kurulur ve bir ismi bir iş ya da oluşla niteler: “okunan kitap”, “okuduğum kitap”. Zarf-fiiller (bağ-fiiller, ulaçlar) -ıp, -arak, -madan, -maksızın, -ınca, -dıkça, -alı, -casına, -ken gibi eklerle ve “-a -a”, “-ar -maz” kalıplarıyla kurulur; yüklemi zaman ya da durum bakımından niteler: “okuyunca”, “okuyarak”.
Fiilimsinin özellikleri
Fiilimsi fiil anlamını korur; olumsuzluk eki ve çatı eki alabilir: “gelmeyen”, “yazılan”. Nesne ve tümleç alarak bir öbek kurabilir: “her sabah parkta koşan adam”. Ama kip eki alıp tek başına yargı bildirmez. Fiilimsiler ek fiil (ek eylem) alarak yüklem de olabilir: “Tek isteğim biraz uyumak.”
Kalıcı isimler
Bazı fiilimsiler zamanla bir varlığın kalıcı adı olmuştur: “dondurma”, “kazma”, “çakmak”, “ekmek”, “içecek”. Bu sözcükler fiilimsi sayılmaz; türemiş isimdir. Fiilimsi bir işi anlatır, kalıcı isim ise bir varlığı adlandırır. Fiilden isim yapan öteki eklerle kurulan “sevgi”, “seçim”, “kırık” gibi sözcükler de fiilimsi değildir.
Adlaşmış sıfat-fiil
Sıfat-fiil nitelediği isim düşürülerek kullanılırsa adlaşır ve isim gibi ek alır: “Erken gelenler ön sıraya oturdu.” cümlesinde “gelenler”, “erken gelen kişiler” demektir. Adlaşmış sıfat-fiil yine bir fiilimsidir ve fiilimsi sayarken sayılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kampa giden öğrenciler, çadır kurmayı öğrenip ateşin başında şarkı söyledi.” cümlesindeki fiilimsileri türleriyle bulunuz.
Çözüm. “giden” sözcüğü -en ekiyle kurulmuş ve “öğrenciler” ismini nitelemiştir; sıfat-fiildir. “kurmayı” sözcüğü -ma ekiyle kurulmuş ve kurma işinin adını bildirir; isim-fiildir. “öğrenip” sözcüğü -ip ekiyle kurulmuş ve iki işi birbirine bağlar; zarf-fiildir. “söyledi” ise çekimli bir fiildir. Cümlede üç türün de birer örneği vardır.
Örnek 2. “Annem bu sabah ekmek almayı unutmuş.” cümlesinde kaç fiilimsi vardır?
Çözüm. “ekmek” sözcüğü fiilimsi ekiyle kurulmuş olsa da bir yiyeceğin kalıcı adıdır; fiilimsi sayılmaz. “almayı” sözcüğü alma işinin adını bildirir ve “ekmek” nesnesini almıştır; isim-fiildir. “unutmuş” sözcüğü ise -muş öğrenilen geçmiş zaman ekini almış çekimli bir fiildir. Cümlede bir fiilimsi vardır.
Örnek 3. “Bu akşam dışarı çıkma, hava çok soğuk.” cümlesinde fiilimsi var mıdır?
Çözüm. “çıkma” sözcüğündeki -ma eki bir isim-fiil eki değil, olumsuzluk ekidir; sözcük ikinci tekil kişide emir bildiren çekimli bir fiildir. Cümlenin ikinci bölümünde “soğuk” isim soylu bir yüklemdir. Fiilden türeyip isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenen bir sözcük olmadığı için cümlede fiilimsi yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Kalıcı isim olmuş sözcükleri fiilimsi saymak: “dondurma”, “kazma”.
- Olumsuzluk eki -ma ile isim-fiil eki -ma'yı karıştırmak: “Dışarı çıkma.” cümlesinde fiilimsi yoktur.
- Adlaşmış sıfat-fiili fiilimsi saymamak: “Erken gelenler”.
- İsme gelen -ken'i zarf-fiil sanmak: “öğrenciyken” bir fiilimsi değildir.
- Fiilden isim yapan öteki eklerle kurulan sözcükleri fiilimsi sanmak: “sevgi”, “seçim”, “kırık”.
- İsim-fiil: -ma, -ış, -mak.
- Sıfat-fiil: -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış.
- Zarf-fiil: -ıp, -arak, -madan, -maksızın, -ınca, -dıkça, -alı, -casına, -ken, -a -a, -ar -maz.
- Kalıcı isim olmuş sözcükler fiilimsi değildir.
- Fiilimsi nesne ve tümleç alabilir ama kip eki almaz.