Konu anlatımı
Sıfat-fiiller (ortaçlar) bazen nitelediği ismi düşürerek onun yerine kullanılır: “erken gelen öğrenciler” yerine “erken gelenler” denir. Bu durumda sıfat-fiil isim gibi davranır ve isim gibi ek alır. Sorularda adlaşmış sıfat-fiil hem fiilimsi (eylemsi) türü hem de cümledeki görevi bakımından sorulur. Bu alt başlıkta adlaşmış sıfat-fiilleri tanımayı göreceksin.
Adlaşma nasıl olur?
Sıfat-fiilin nitelediği isim düşürülür ve sıfat-fiil onun anlamını da üstlenir: “erken gelen öğrenciler → erken gelenler”, “yarışmayı kazanan kişi → yarışmayı kazanan”, “senin söylediğin sözler → senin söylediklerin”. Adlaşmış sıfat-fiil çoğul, iyelik ve hâl eki alabilir: “gelenleri”, “söylediklerini”, “kazananlara”. Ek almadan da adlaşabilir: “Oyunu kazanan sevinçle bağırdı.”
Cümledeki görevleri
Adlaşmış sıfat-fiil bir ismin üstlenebileceği görevleri üstlenir. Özne olabilir: “Erken gelenler ön sıraya oturdu.” Nesne olabilir: “Söylediklerini hiç unutmadım.” Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) olabilir: “Yardım edenlere teşekkür ettik.” Adlaşma sıfat-fiilin türünü değiştirmez; yalnız cümledeki görevini değiştirir. Bu yüzden adlaşmış sıfat-fiil fiilimsi sayarken sayılır. Adlaşmış sıfat-fiil isim-fiilden (ad eylemden) de farklıdır: “gelenler” sözcüğü (kelimesi) gelme işinin adını değil, gelen kişileri karşılar.
Nasıl ayırt edilir?
Sıfat-fiilin ardına bak. Ardında nitelediği bir isim varsa sıfat (ön ad) görevindedir: “Erken gelen öğrenciler oturdu.” Ardında isim yoksa ve sözcüğün (kelimenin) yanına “kişi”, “şey” gibi bir isim eklenince anlam tamamlanıyorsa adlaşmıştır: “Erken gelenler (gelen kişiler) oturdu.” Adlaşmış sıfatların genel özellikleri Sıfat (ön ad) konusunda işlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yarışmaya katılanlar, kazananı uzun uzun alkışladı.” cümlesindeki adlaşmış sıfat-fiilleri ve görevlerini bulunuz.
Çözüm. “katılanlar” sözcüğü “yarışmaya katılan kişiler” anlamındadır; nitelediği isim düşmüş, sıfat-fiil çoğul eki almıştır. Alkışlama işini yapanlar onlardır; cümlenin öznesidir. “kazananı” sözcüğü “kazanan kişiyi” anlamındadır; belirtme eki almıştır ve “Kimi alkışladı?” sorusunun cevabıdır; nesnedir. İkisi de adlaşmış sıfat-fiildir.
Örnek 2. “Okuduğum kitabı sana verdim.” ve “Okuduklarımı sana anlattım.” cümlelerindeki sıfat-fiilleri karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “okuduğum” sözcüğü “kitap” isminin önünde onu niteler; sıfat görevindeki bir sıfat-fiildir. İkinci cümlede “okuduklarımı” sözcüğü “okuduğum şeyleri” anlamındadır; nitelediği isim düşmüş, sözcük çoğul, iyelik ve belirtme eki almıştır. Bu sıfat-fiil adlaşmıştır ve nesne görevindedir.
Sık yapılan hatalar
- Adlaşmış sıfat-fiili fiilimsi saymamak; adlaşsa da fiilimsidir.
- Adlaşmış sıfat-fiili isim-fiil sanmak: “gelenler” bir isim-fiil değildir.
- Ardında isim bulunan sıfat-fiili adlaşmış sanmak: “erken gelen öğrenciler”.
- Adlaşmış sıfat-fiil: Nitelediği isim düşer, sıfat-fiil onun yerini alır.
- Çoğul, iyelik ve hâl eki alabilir; özne, nesne ya da tümleç olur.
- Adlaşsa da sıfat-fiildir ve fiilimsi olarak sayılır.