Konu anlatımı
Sıfat-fiiller (ortaçlar), fiilden (eylemden) türeyip bir ismi bir iş ya da oluşla niteleyen fiilimsilerdir (eylemsilerdir): “Sahile vuran dalgalar yükseldi.” cümlesinde “vuran”, “dalgalar” ismini niteler. Sıfat-fiil ile nitelediği isim birlikte bir sıfat (ön ad) tamlaması kurar. Bu alt başlıkta sıfat-fiil eklerini ve onları tanımanın yollarını göreceksin.
Ekleri
Sıfat-fiiller -an, -en; -ası, -esi; -maz, -mez; -ar, -er; -dık, -dik; -acak, -ecek; -mış, -miş ekleriyle kurulur: “sahile vuran dalgalar”, “bitmek bilmez bir yolculuk”, “okuduğum kitap”, “gidilecek yer”, “kurumuş yapraklar”. -dık ve -acak ekleri çoğunlukla iyelik ekiyle birlikte kullanılır: “okuduğum, okuduğun, okuduğu kitap”, “gideceğimiz yer”. -ası eki günümüz Türkçesinde az kullanılır.
Sıfat tamlaması kurar
Sıfat-fiil nitelediği isimle birlikte bir sıfat tamlaması kurar: “sahile vuran dalgalar”. Sıfat-fiil kendi nesnesini ve tümleçlerini alabilir; bunlar sıfat-fiilin önünde yer alır: “her sabah bahçeyi sulayan dedem”. Bu öbekteki “her sabah” ve “bahçeyi” sözleri yüklemin değil, “sulayan” sıfat-fiilinin ögeleridir. Öbeğin tamamı cümlede tek bir öge içinde yer alır.
Nasıl ayırt edilir?
Sözcüğün (kelimenin) fiilden türeyip türemediğine ve bir ismi bir işle niteleyip nitelemediğine bak. “kırılan bardak” öbeğinde “kırılan” bir işi bildirir ve “bardak” ismini niteler; sıfat-fiildir. “kırık bardak” öbeğinde “kırık” da fiilden türemiştir, ama -ık bir fiilimsi eki değildir; kalıcı bir sıfattır. -mış ekini çekimli fiildeki öğrenilen geçmiş zaman ekiyle karıştırma: “Yapraklar çoktan kurumuş.” cümlesinde “kurumuş” yüklemdir ve fiilimsi değildir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Hafta sonu gideceğimiz müze, yeni açılan bir sergiye ev sahipliği yapıyor.” cümlesindeki sıfat-fiilleri bulunuz.
Çözüm. “gideceğimiz” sözcüğü -ecek sıfat-fiil eki ve iyelik ekiyle kurulmuştur; “müze” ismini niteler. “açılan” sözcüğü -an ekiyle kurulmuştur ve “sergi” ismini niteler; ikisi de sıfat-fiildir. “yapıyor” ise şimdiki zaman ekini almış çekimli bir fiildir ve cümlenin yüklemidir.
Örnek 2. “Kurumuş yaprakları bahçenin köşesinde topladık.” ve “Yapraklar çoktan kurumuş.” cümlelerindeki “kurumuş” sözcüklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “kurumuş” sözcüğü “yapraklar” isminin önünde onu bir oluşla niteler; -muş sıfat-fiil ekidir ve sözcük sıfat-fiildir. İkinci cümlede “kurumuş” cümlenin sonunda yer alır ve bir yargı bildirir; -muş öğrenilen geçmiş zaman ekidir. Bu sözcük çekimli bir fiildir, fiilimsi değildir.
Sık yapılan hatalar
- Yüklemdeki -mış'ı sıfat-fiil sanmak: “Yapraklar kurumuş.”
- -ık, -gın gibi eklerle kurulan sıfatları sıfat-fiil saymak: “kırık”, “kırgın”.
- Sıfat-fiilin aldığı nesneyi ve tümleçleri öbekten ayırıp yüklemin ögesi saymak.
- Sıfat-fiil ekleri: -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış.
- Sıfat-fiil bir ismi niteler ve sıfat tamlaması kurar.
- -dık ve -acak çoğunlukla iyelik ekiyle kullanılır: okuduğum, gideceğimiz.