Konu anlatımı
İsim-fiiller (ad eylemler) bir işin, oluşun ya da hareketin adını bildiren fiilimsilerdir (eylemsilerdir): “Fidan dikmek sabır ister.” cümlesinde “dikmek” dikme işinin adıdır. İsim-fiiller cümlede bir isim gibi kullanılır ve isim gibi ek alır. Bu alt başlıkta isim-fiil eklerini, isim-fiillerin cümledeki görevlerini ve en sık karıştırıldıkları durumları göreceksin.
Ekleri
İsim-fiiller fiil (eylem) kök ya da gövdesine -ma, -me; -ış, -iş, -uş, -üş ve -mak, -mek eklerinin getirilmesiyle kurulur: “dik-me”, “gülümse-yiş”, “dik-mek”. -ma ve -ış ekli isim-fiiller iyelik ve hâl eki alabilir: “Kardeşimin erken gelmesi herkesi sevindirdi.”, “Ablamın gülümseyişi bizi rahatlattı.” -mak ekli isim-fiil iyelik eki almaz; ayrılma eki ya da bir edatla (ilgeçle) kullanılabilir: “Koşmaktan yoruldu.”, “Kazanmak için çalıştı.”
Cümledeki görevleri
İsim-fiiller isimlerin üstlendiği görevleri üstlenir. Özne olabilir: “Fidan dikmek sabır ister.” Nesne olabilir: “Kardeşim balık tutmayı öğrendi.” Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) olabilir: “Ekipler yolu temizlemeye başladı.” İsim tamlamasında tamlayan ya da tamlanan olabilir: “okumanın faydası”, “kardeşimin gelmesi”. Ek fiil (ek eylem) alarak yüklem de olabilir: “Tek isteğim biraz uyumak.”
-ma ile karıştırılanlar
-ma, -me eki fiilin olumsuzluk eki de olabilir: “Bu akşam dışarı çıkma.” cümlesinde “çıkma” bir emirdir ve fiilimsi değildir. Olumsuzluk eki fiile “yapmama” anlamı katar ve ardından çoğunlukla kip ya da kişi eki gelir: “gel-me-di”, “gel-me-yecek”. Bazı -ma ekli sözcükler (kelimeler) de kalıcı isim olmuştur: “dondurma”, “kavurma”. Nasıl ayırt edilir: Sözcük bir işin adıysa ve yanına “işi” sözü getirilebiliyorsa isim-fiildir: “fidan dikme işi”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşimin erken gelmesi annemi çok sevindirdi.” cümlesindeki isim-fiili ve görevini bulunuz.
Çözüm. “gelmesi” sözcüğü “gel-” fiiline -me isim-fiil eki ve -si iyelik eki getirilerek kurulmuştur; gelme işinin adını bildirir. “kardeşimin erken gelmesi” öbeği belirtili bir isim tamlamasıdır ve “Annemi ne sevindirdi?” sorusunun cevabıdır. Bu öbek cümlenin öznesidir; isim-fiil özne görevindeki öbeğin içindedir.
Örnek 2. “Odanı toplamadan televizyonu açma.” cümlesinde isim-fiil var mıdır?
Çözüm. “toplamadan” sözcüğü -madan ekiyle kurulmuş bir zarf-fiildir (bağ-fiildir, ulaçtır); televizyonu açma işinin hangi durumda yapılmaması gerektiğini bildirir. “açma” sözcüğündeki -ma ise olumsuzluk ekidir; sözcük ikinci tekil kişide emir bildiren çekimli bir fiildir. Cümlede bir fiilimsi vardır, ama isim-fiil yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Olumsuz emirdeki -ma'yı isim-fiil sanmak: “Dışarı çıkma.”
- Kalıcı isim olmuş -ma ekli sözcükleri isim-fiil saymak: “dondurma”.
- -madan ekli zarf-fiili isim-fiil sanmak: “toplamadan”.
- İsim-fiil ekleri: -ma, -ış, -mak.
- İsim-fiil bir işin adıdır; isim gibi ek alır ve cümlede öge olur.
- Olumsuzluk eki -ma fiilimsi kurmaz: “Gelme!”