Konu anlatımı
Zamirler (adıllar), isimlerin (adların) yerini tutan sözcüklerdir (kelimelerdir). “Ayşe kitabı okudu.” yerine “O, onu okudu.” dediğimizde “o” Ayşe'nin, “onu” kitabın yerini tutar. Zamirler isimler gibi çoğul, iyelik ve hâl eklerini alır ve cümlede özne, nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) gibi görevler üstlenir.
Bu sayfada zamirlerin türlerini, ilgi zamiri olan -ki'yi, zamirleri aynı kökten gelen sıfatlardan (ön adlardan) ayırmanın yollarını ve zamirlerin cümledeki görevlerini göreceksin. Ayrıntılar ve ek örnekler alt başlıklarda yer alıyor. Cümle ögelerinin bütünü Cümlenin Ögeleri konusunda ayrıca işlenir.
Kişi ve dönüşlülük zamirleri
Kişi zamirleri konuşanı, dinleyeni ve sözü edilen kişiyi karşılar: “ben”, “sen”, “o”, “biz”, “siz”, “onlar”. Ek aldıklarında bazı ses değişiklikleri görülür: “ben → bana”, “sen → sana”, “o → onu, ona”. Dönüşlülük zamiri “kendi” sözcüğüdür ve kişi ekleriyle kullanılır: “kendim”, “kendin”, “kendisi”. İşin yapan kişiye döndüğünü ya da işi bizzat onun yaptığını vurgular: “Aynada kendini süzdü.”, “Bu pastayı kendim yaptım.”
İşaret ve belgisiz zamirler
İşaret zamirleri (gösterme zamirleri) varlıkları göstererek onların yerini tutar: “Bunu kim getirdi?”, “Şunlar benim kitaplarım.” Belgisiz zamirler (belirsizlik zamirleri) kimin ya da neyin kastedildiği belli olmayan varlıkların yerini tutar: “Herkes sırasına oturdu.”, “Kimse sesini çıkarmadı.”, “Birkaçı erken ayrıldı.”, “Hepsi geldi.”
Soru zamirleri ve ilgi zamiri -ki
Soru zamirleri bir ismin yerini soru yoluyla tutar: “Kim geldi?”, “Ne aldın?”, “Hangisini istersin?”, “Kaçını okudun?”, “Neresi ağrıyor?”. Ek alabilirler: “Kime verdin?”, “Kimin şemsiyesi?”. İlgi zamiri -ki, ilgi eki almış bir sözcüğe gelerek daha önce anılan bir ismin yerini tutar: “Benim kalemim kırıldı, seninki sağlam.” Burada “seninki”, “senin kalemin” demektir. Bulunma ekinden sonra gelen -ki ise sıfat yapar: “evdeki kitap”.
Zamir ile sıfat
İşaret, belgisiz ve soru sözcüklerinin çoğu bir ismin önünde sıfat (ön ad), ismin yerinde zamir olur: “Bu kitabı aldım.” cümlesinde “bu” sıfat, “Bunu aldım.” cümlesinde zamirdir. Sıfat ek almaz, ek isme gelir; zamir ise ekleri kendisi alır. Sözcüğün ardında belirttiği bir isim yoksa ve sözcük bir ismin yerini tutuyorsa zamirdir.
Zamirlerin cümledeki görevleri
Zamirler cümlede isimlerin üstlendiği görevleri üstlenir. Özne olabilir: “Ben yarın gidiyorum.” Nesne olabilir: “Onu dün gördüm.” Dolaylı tümleç olabilir: “Bana bir mektup yazdı.” İsim tamlamasında tamlayan olabilir: “benim adım”, “kimin şemsiyesi”. Ek fiil (ek eylem) alarak yüklem olabilir: “Kapıyı çalan bendim.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Herkes toplantıya geldi ama bazıları erken ayrıldı. Ben de onları kapıya kadar geçirdim.” cümlesindeki zamirlerin türlerini yazınız.
Çözüm. “herkes” ve “bazıları” sözcükleri kimin kastedildiği belli olmayan kişilerin yerini tutar; belgisiz zamirdir. “ben” konuşan kişiyi karşılayan kişi zamiridir. “onları” sözcüğü erken ayrılanların yerini tutar; ek almış bir kişi zamiridir. Cümlede iki belgisiz zamir ve iki kişi zamiri vardır.
Örnek 2. “Bizim bahçenin domatesleri sizinkilerden daha kırmızı.” cümlesindeki “sizinkilerden” sözcüğünü inceleyiniz.
Çözüm. “siz” kişi zamirine önce ilgi eki gelmiş (“sizin”), ardından -ki eklenmiştir. Bu -ki, daha önce anılan “domatesler” isminin yerini tutar: “sizinkiler” sözü “sizin domatesleriniz” demektir. Bu yüzden -ki ilgi zamiridir. Ardından gelen -ler çoğul, -den ise ayrılma hâli ekidir; ilgi zamiri de isimler gibi ek alabilir.
Örnek 3. “Bu çantayı kime vereceksin?” cümlesinde zamir hangi sözcüktür ve cümlede hangi görevdedir?
Çözüm. “bu” sözcüğü “çanta” isminin önünde onu gösterir; işaret sıfatıdır, zamir değildir. “kime” sözcüğü ise çantanın verileceği kişinin yerini soru yoluyla tutar; “kim” soru zamirine yönelme eki gelmiştir. Yüklemin yöneldiği yeri bildirdiği için cümlede dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) görevindedir.
Sık yapılan hatalar
- İsmin önündeki işaret ve belgisiz sözcükleri zamir sanmak: “bu çanta” öbeğinde “bu” sıfattır.
- İlgi zamiri -ki ile sıfat yapan -ki'yi karıştırmak: “seninki” zamir, “evdeki” sıfattır.
- Ek almış soru zamirlerini soru sıfatı sanmak: “hangisini” zamirdir.
- Kişi zamiri “o” ile işaret sıfatı “o”yu karıştırmak.
- Zamirlerin yüklem olamayacağını düşünmek: “Kapıyı çalan bendim.”
- Zamir, ismin yerini tutar ve isim gibi ek alır.
- Türler: kişi, dönüşlülük (kendi), işaret, belgisiz, soru zamirleri ve ilgi zamiri -ki.
- İlgi zamiri -ki ilgi ekinden sonra gelir: benimki, seninki, Ali'ninki.
- Ardında isim varsa sıfat, ismin yerini tutuyorsa zamir.
- Zamir özne, nesne, dolaylı tümleç, tamlayan ve yüklem olabilir.