Konu anlatımı
Belgisiz zamirler (belirsizlik zamirleri), kimin ya da neyin kastedildiği tam olarak belli olmayan varlıkların yerini tutar: “Herkes geldi.” cümlesinde gelenlerin kimler olduğu tek tek söylenmez. Bu zamirlerin çoğunun belgisiz sıfat (ön ad) biçimi de vardır. Bu alt başlıkta belgisiz zamirleri ve onları sıfatlardan ayırmayı göreceksin.
Başlıca belgisiz zamirler
Sık kullanılan belgisiz zamirler şunlardır: “herkes”, “kimse”, “hiç kimse”, “biri”, “birisi”, “birileri”, “birkaçı”, “birçoğu”, “bazıları”, “hepsi”, “hepimiz”, “her biri”, “hiçbiri”, “tümü”, “kimi”. Bu zamirler bir ismin önünde değil, yerinde kullanılır ve isimler gibi ek alır: “herkesi”, “birine”, “hepsinden”. “Birileri kapıyı çalıp kaçtı.”, “Kimse sesini çıkarmadı.”, “Kimi güldü, kimi ağladı.”
Belgisiz sıfattan farkı
Belgisiz sözcükler (kelimeler) bir ismin önüne gelip onu belirttiğinde belgisiz sıfattır: “Bazı öğrenciler geziye katılmadı.”, “Birkaç kitap masada duruyordu.”, “Her sabah erkenden kalkar.” Aynı kökten gelen zamir biçimleri ise ismin yerini tutar: “Bazıları geziye katılmadı.”, “Birkaçı masada duruyordu.”, “Herkes erkenden kalktı.” Zamir biçimlerinde çoğunlukla iyelik ya da çoğul eki bulunur: “birkaç-ı”, “bazı-lar-ı”, “hep-si”.
Nasıl ayırt edilir?
Belgisiz sözcüğün hemen ardına bak. Ardında belirttiği bir isim varsa sözcük belgisiz sıfattır: “hiçbir soru”. Ardında isim yoksa ve sözcük kişilerin ya da nesnelerin yerini tutuyorsa belgisiz zamirdir: “hiçbiri”. Bir ismin tamlayanı olarak ilgi eki almış belgisiz sözcük de zamirdir: “Toplantıda herkesin görüşü dinlendi.” cümlesinde “herkes” bir belgisiz zamirdir ve tamlayan görevindedir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Birkaç öğrenci erken geldi.”, “Birçoğu bu karara itiraz etti.” ve “Hiçbir soruyu boş bırakmadı.” cümlelerinin hangisinde belgisiz zamir vardır?
Çözüm. Birinci cümlede “birkaç” sözcüğü “öğrenci” isminin önündedir; belgisiz sıfattır. Üçüncü cümlede “hiçbir” sözcüğü “soru” isminin önündedir; o da belgisiz sıfattır. İkinci cümlede “birçoğu” bir ismin önünde değildir; itiraz eden kişilerin yerini tutar ve iyelik eki almıştır. Belgisiz zamir ikinci cümlededir.
Örnek 2. “Kimi insanlar erken kalkar.” ve “Kimi erken kalkar, kimi geç.” cümlelerindeki “kimi” sözcüklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “kimi” sözcüğü “insanlar” isminin önünde onu belirsiz olarak belirtir; belgisiz sıfattır. İkinci cümlede “kimi” bir ismin önünde değildir; bazı kişilerin yerini tutar ve cümlede öznedir. Bu yüzden belgisiz zamirdir. “Kimi aradın?” cümlesindeki “kimi” ise bunlardan farklıdır; “kim” soru zamirinin belirtme eki almış biçimidir.
Sık yapılan hatalar
- İsmin önündeki “bazı”, “birkaç”, “her” sözcüklerini zamir sanmak.
- “herkes” ile “her” sözcüğünü karıştırmak: “her” sıfat, “herkes” zamirdir.
- “kimi” sözcüğünün belgisiz zamir ve soru zamiri kullanımlarını karıştırmak.
- Belgisiz zamirler: herkes, kimse, biri, birkaçı, birçoğu, bazıları, hepsi, hiçbiri, kimi.
- Belgisiz zamir ismin yerini tutar ve ek alır.
- Ardında isim varsa belgisiz sıfattır.