Konu anlatımı
Dönüşlülük zamiri (adılı) “kendi” sözcüğüdür (kelimesidir). Bu zamir, işin yapan kişiye döndüğünü ya da işi başkasının değil, o kişinin bizzat yaptığını anlatır. Sınavda dönüşlülük zamiri çoğunlukla öteki zamirlerle birlikte sorulur ve cümledeki görevi istenir. Bu alt başlıkta “kendi” zamirinin kullanımlarını göreceksin.
Biçimleri
“kendi” sözcüğü dönüşlülük zamiri olarak kişi bildiren iyelik ekleriyle kullanılır: “kendim”, “kendin”, “kendisi”, “kendimiz”, “kendiniz”, “kendileri”. Bu biçimler de isimler gibi hâl eklerini alır: “kendimi”, “kendine”, “kendisinden”. Üçüncü kişi için kullanılan “kendisi” sözcüğü saygıyla söz edilen birinin yerini de tutabilir: “Kendisi yarın toplantıya gelecek.”
Anlamı
Dönüşlülük zamiri iki temel anlam taşır. Birincisi, işin yapan kişinin kendisine yönelmesidir: “Aynada kendini uzun uzun süzdü.” cümlesinde süzülen kişi süzenin kendisidir. İkincisi, işin başkası tarafından değil, bizzat o kişi tarafından yapıldığını vurgulamaktır: “Bu pastayı kendim yaptım.”, “Ödevini kendisi hazırladı.” İkinci kullanımda zamir, işi kimin yaptığını öne çıkarır. Bu vurgu, zamir cümleden çıkarıldığında kaybolur ama cümlenin temel yargısı değişmez.
Cümledeki görevleri
“kendi” zamiri aldığı eklere göre farklı görevler üstlenir. Belirtme ekiyle nesne olur: “Aynada kendini süzdü.” Yönelme, bulunma ya da ayrılma ekiyle dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) olur: “Kendime bir söz verdim.”, “Bu konuda kendine çok güveniyor.” İyelik ekli biçimiyle özne olabilir: “Ödevini kendisi hazırladı.” Nasıl ayırt edilir: Zamire “kimi?”, “kime?” gibi sorular sorarak hangi ögeyi karşıladığını bul.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Aynada kendini uzun uzun süzdü.” ve “Bu konuda kendine çok güveniyor.” cümlelerinde dönüşlülük zamirinin görevlerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “kendini” sözcüğü belirtme eki almıştır ve “kimi süzdü?” sorusuna cevap verir; belirtili nesnedir. İkinci cümlede “kendine” sözcüğü yönelme eki almıştır ve “kime güveniyor?” sorusuna cevap verir; dolaylı tümleçtir. İki cümlede de iş, yapan kişinin kendisine yönelmiştir.
Örnek 2. “Bahçedeki çitleri bu yaz kendim boyadım.” cümlesinde “kendim” sözcüğü hangi anlamı katmıştır?
Çözüm. “kendim” sözcüğü birinci tekil kişi iyelik ekli dönüşlülük zamiridir. Cümleye, çitleri başka birinin değil konuşan kişinin bizzat boyadığı anlamını katar. Cümleden çıkarılınca “Bahçedeki çitleri bu yaz boyadım.” cümlesi kalır; yargı aynı kalsa da işin bizzat yapıldığı vurgusu kaybolur.
Sık yapılan hatalar
- Dönüşlülük zamirini kişi zamiriyle karıştırmak: “kendim” ile “ben” aynı tür değildir.
- “kendini” sözcüğünün görevini sormadan özne sanmak; belirtme ekiyle nesne olur.
- Dönüşlülük zamirinin yalnız tek bir biçimi olduğunu düşünmek.
- Dönüşlülük zamiri: kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri.
- İş yapana döner ya da işin bizzat yapıldığı vurgulanır.
- Aldığı eke göre nesne, dolaylı tümleç ya da özne olur.