Konu anlatımı
Zamir (adıl) sorularının önemli bir bölümü, aynı kökten gelen bir zamiri bir sıfattan (ön addan) ayırmana dayanır. “bu, bazı, hangi” gibi sözcükler (kelimeler) ismin önünde sıfat, ismin yerinde zamir olur. Bu alt başlıkta bu ayrımı zamir açısından ele alacak, sorularda işine yarayacak kısa ölçüleri göreceksin.
Temel ölçü: ismin yeri
Zamir, bir ismin yerini tutar: “Bunu bana kim verdi?” cümlesinde “bunu”, verilen şeyin adı yerine kullanılmıştır. Sıfat ise bir ismin önüne gelip onu belirtir: “Bu kitabı bana kim verdi?” Zamiri bulmak için tırnak içindeki sözcüğün yerine bir isim koymayı dene: “Bunu” yerine “kitabı” koyabiliyorsan sözcük bir ismin yerini tutuyordur ve zamirdir. Sözcüğün ardında zaten bir isim varsa sıfattır.
Ek alma ölçüsü
Zamir ekleri kendisi alır: “bunu”, “şunlar”, “bazıları”, “hangisini”, “kime”. Sıfat ise ek almaz; ek nitelediği isme gelir: “bu kitabı”, “bazı öğrencilere”, “hangi otobüse”. Belgisiz ve soru zamirlerinin çoğunda bir iyelik ya da çoğul eki bulunur: “birkaçı”, “birçoğu”, “hiçbiri”, “hangisi”, “kaçı”. Bu ekler sözcüğün zamir olduğunun güçlü bir ipucudur.
Karışık örnekler
Bazı sözcüklerin hem sıfat hem zamir biçimi aynıdır; o zaman cümlede ardındaki sözcüğe bakılır. “Kimi insanlar erken kalkar.” cümlesinde “kimi” sıfat, “Kimi erken kalkar, kimi geç.” cümlesinde zamirdir. “Her sabah yürürüm.” cümlesinde “her” sıfat, “Her biri ayrı bir renkteydi.” cümlesinde “her biri” zamirdir. Sıfatların ayrıntısı Sıfat konusunda yer alır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bu kitabı okudun mu?”, “Hangi otobüse bineceğiz?”, “Şunu masaya bırak.” ve “Her sabah yürüyüş yaparım.” cümlelerinin hangisinde zamir vardır?
Çözüm. “bu” sözcüğü “kitap” isminin, “hangi” sözcüğü “otobüs” isminin, “her” sözcüğü “sabah” isminin önünde onları belirtir; üçü de sıfattır. “şunu” sözcüğü ise bir ismin önünde değildir; masaya bırakılacak şeyin yerini tutar ve belirtme ekini kendisi almıştır. Zamir “Şunu masaya bırak.” cümlesindedir; “şunu” bir işaret zamiridir.
Örnek 2. “Misafirlerin birkaçı erken ayrıldı.” ve “Birkaç misafir erken ayrıldı.” cümlelerindeki “birkaç” sözcüklerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “birkaçı” sözcüğü misafirlerin bir bölümünün yerini tutar ve iyelik eki almıştır; belgisiz zamirdir ve cümlenin öznesidir. İkinci cümlede “birkaç” sözcüğü “misafir” isminin önünde onu belirsiz olarak belirtir ve ek almamıştır; belgisiz sıfattır. Bu cümlede özne “birkaç misafir” sıfat tamlamasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Ardında isim bulunan sözcüğü zamir sanmak.
- Ek almış sözcükleri sıfat saymak: “hangisini”, “bazılarını” zamirdir.
- “her” ile “her biri” arasındaki farkı gözden kaçırmak.
- Zamir ismin yerini tutar ve ek alır.
- Sıfat ismin önündedir, ek isme gelir.
- Yerine bir isim koyabildiğin sözcük zamirdir.