Konu anlatımı
Kişi zamirleri, konuşmaya katılan kişileri ve sözü edilen kişileri karşılayan zamirlerdir (adıllardır). Her cümlede kullandığımız bu sözcükler (kelimeler), ek aldıklarında küçük ses değişikliklerine uğrar. Bu alt başlıkta kişi zamirlerini, çekimlerini ve en sık karıştırılan “o” sözcüğünü göreceksin.
Kişi zamirleri ve çekimleri
Kişi zamirleri altı tanedir: birinci tekil “ben”, ikinci tekil “sen”, üçüncü tekil “o”, birinci çoğul “biz”, ikinci çoğul “siz”, üçüncü çoğul “onlar”. Bu zamirler isimler gibi hâl eklerini alır: “beni, bana, bende, benden”. Yönelme ekiyle “ben” ve “sen” zamirlerinin ünlüsü değişir: “bana”, “sana”. “o” zamirine ek gelirken araya n girer: “onu”, “ona”, “onda”, “ondan”. İlgi eki “ben” ve “biz” zamirlerinde “benim”, “bizim” biçimini alır.
Saygı ve vurgu
İkinci çoğul kişi zamiri “siz”, tek bir kişiye saygı göstermek için de kullanılır: “Siz de bizimle gelir misiniz, öğretmenim?” Kişi zamirleri, yüklemdeki kişi eki kişiyi zaten gösterdiği için çoğu zaman söylenmez: “(Ben) yarın geleceğim.” Zamir söylendiğinde kişi vurgulanmış olur: “Bu işi ben yapacağım.” cümlesi işi başkasının değil konuşanın yapacağını vurgular.
Kişi zamiri “o”
“o” sözcüğü bir kişinin yerini tuttuğunda kişi zamiridir: “O, okulun en çalışkan öğrencisi.” Bir nesneyi ya da varlığı göstererek onun yerini tuttuğunda işaret zamiridir: “Masadaki kalemi değil, onu ver.” Bir ismin önünde onu gösterdiğinde ise işaret sıfatıdır: “O sokakta büyüdüm.” Nasıl ayırt edilir: Sözcüğün ardında bir isim olup olmadığına ve yerini tuttuğu varlığın bir kişi olup olmadığına bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ben yarın erkenden geleceğim, sen de bana kapıyı aç.” cümlesindeki kişi zamirlerini ve aldıkları ekleri belirtiniz.
Çözüm. “ben” birinci tekil kişi zamiridir ve ek almamıştır. “sen” ikinci tekil kişi zamiridir; o da ek almamıştır. “bana” sözcüğünde “ben” zamirine yönelme hâli eki gelmiş ve zamirin ünlüsü değişmiştir. Cümlede üç kişi zamiri vardır. “de” ise ayrı yazılan bir bağlaçtır.
Örnek 2. “O kitabı okudum. O da okumuş, onu çok beğenmiş.” cümlelerindeki “o” sözcüklerinin türlerini belirleyiniz.
Çözüm. İlk “o”, “kitap” isminin önünde onu gösterir; işaret sıfatıdır. İkinci “o” bir kişinin yerini tutar ve okuma işini yapandır; kişi zamiridir. “onu” sözcüğü ise kitabın yerini tutar ve belirtme eki almıştır; bir nesneyi karşıladığı için işaret zamiridir. Aynı sözcük bir cümlede üç farklı görevde kullanılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Bir ismin önündeki “o” sözcüğünü kişi zamiri sanmak.
- Yüklemdeki kişi ekine bakıp gizli zamiri görmemek: “(Ben) geleceğim.”
- Saygı için kullanılan “siz” zamirini çokluk bildiriyor sanmak.
- Kişi zamirleri: ben, sen, o, biz, siz, onlar.
- Çekimde “bana”, “sana”, “onu” biçimleri görülür.
- Kişinin yerini tutan “o” kişi zamiri, nesnenin yerini tutan “o” işaret zamiridir.