Konu anlatımı
İşaret zamirleri (gösterme zamirleri) varlıkları göstererek onların yerini tutar: “Bunu kim getirdi?” cümlesinde “bunu”, getirilen şeyin adı yerine kullanılmıştır. Bu zamirler aynı biçimdeki işaret sıfatlarıyla (gösterme ön adlarıyla) sık karıştırılır. Bu alt başlıkta işaret zamirlerini, çekimlerini ve sıfattan ayrılma yollarını göreceksin.
Biçimleri ve çekimleri
Başlıca işaret zamirleri “bu”, “şu”, “o” ve bunların çoğulları “bunlar”, “şunlar”, “onlar”dır. Bu zamirler hâl ekleri alırken araya n girer: “bu-n-u”, “şu-n-a”, “o-n-dan”. İlgi ekiyle isim tamlamasının tamlayanı olabilirler: “bunun nedeni”, “şunun rengi”. “bu” yakındaki, “şu” biraz uzaktaki ya da parmakla gösterilen, “o” uzaktaki varlığı karşılar.
İşaret sıfatından farkı
Aynı sözcükler (kelimeler) bir ismin önünde onu gösterdiğinde işaret sıfatıdır: “Bu kitap kütüphaneden alınmış.” İsmin önünde değil de yerinde kullanıldığında işaret zamiridir: “Bunu kütüphaneden aldım.” Sıfat ek almaz; ek, nitelediği isme gelir (“bu kitabı”). Zamir ise ekleri kendisi alır (“bunu”). Sorularda bu fark çoğunlukla “gösterme sözcüğü ismin önüne gelmeden onun yerini tutmaktadır” biçiminde sorulur.
Kişi zamirinden farkı
“o” ve “onlar” sözcükleri hem kişi zamiri hem işaret zamiri olabilir. Kişileri karşıladıklarında kişi zamiri, nesneleri ya da öteki varlıkları göstererek karşıladıklarında işaret zamiridir: “Onlar yarın gelecek.” cümlesinde “onlar” kişileri karşılıyorsa kişi zamiridir. “Kitapları getirdin mi? Onları masaya koy.” cümlelerinde “onları” kitapların yerini tuttuğu için işaret zamiridir. Karar için zamirin yerini tuttuğu varlığa bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bu kitabı kütüphaneden aldım.”, “Şunlar bizim sınıfın kitapları.” ve “O gün herkes erken uyandı.” cümlelerinin hangisinde işaret zamiri vardır?
Çözüm. Birinci cümlede “bu” sözcüğü “kitap” isminin önündedir; ek isme gelmiştir ve “bu” işaret sıfatıdır. Üçüncü cümlede “o” sözcüğü “gün” isminin önündedir; o da işaret sıfatıdır. İkinci cümlede “şunlar” sözcüğü bir ismin önünde değildir; kitapların yerini tutar ve çoğul eki almıştır. İşaret zamiri ikinci cümlededir.
Örnek 2. “Bunun nedenini kimse açıklayamadı.” cümlesindeki “bunun” sözcüğünün türünü ve görevini yazınız.
Çözüm. “bunun” sözcüğü bir ismin önünde onu gösteren bir sıfat değildir; bir durumun yerini tutar ve ilgi eki almıştır. Bu yüzden işaret zamiridir. İlgi ekiyle “nedeni” sözcüğüne bağlanarak “bunun nedeni” belirtili isim tamlamasının tamlayanı olmuştur. Tamlamanın tamamı ise cümlede nesne görevindedir.
Sık yapılan hatalar
- İsmin önündeki “bu, şu, o” sözcüklerini zamir sanmak.
- Zamirde araya giren n'yi ayrı bir ek sanmak: “bunu” sözcüğündeki n, zamir ile hâl eki arasına giren bir sestir.
- Nesneleri karşılayan “onları” sözcüğünü kişi zamiri saymak.
- İşaret zamirleri: bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar.
- Ek alırken araya n girer: bunu, şuna, ondan.
- İsmin önündeyse işaret sıfatı, yerindeyse işaret zamiri.