Konu anlatımı
Zamirler (adıllar) isimlerin yerini tuttuğu için cümlede isimlerin üstlendiği bütün görevleri üstlenebilir. TYT'de bazı sorular bir zamirin cümledeki görevini, örneğin nesne mi dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) mi olduğunu sorar. Bu alt başlıkta zamirlerin görevlerini ve bu görevleri bulmanın kısa yolunu göreceksin. Cümle ögelerinin ayrıntısı Cümlenin Ögeleri konusunda işlenir.
Özne ve nesne
Zamir, yüklemdeki işi yapan ya da yargının konusu olan öge olarak özne olabilir: “Ben yarın gidiyorum.”, “Onlar her yaz köye gider.”, “Kim geldi?”. Belirtme hâli ekini alarak belirtili nesne olabilir: “Öğretmen bizi koridorda bekletti.”, “Onu dün gördüm.”, “Aynada kendini süzdü.” Ek almadan da nesne olabilir: “Pazardan ne aldın?” cümlesinde “ne” belirtisiz nesnedir.
Dolaylı tümleç ve zarf tümleci
Yönelme, bulunma ya da ayrılma hâli ekini alan zamir dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) olur: “Bana bir mektup yazdı.”, “Sizden haber bekliyoruz.”, “Bu hediyeyi ona annem verdi.”, “Kime söyledin?”. Bir edatla birlikte kullanılan zamir ise zarf tümleci (zarf tamlayıcısı) olabilir: “Bu kitabı senin için aldım.” cümlesinde “senin için” öbeği zarf tümlecidir.
Tamlayan ve yüklem
İlgi eki alan zamir bir isim tamlamasının tamlayanı olur ve bu tamlama cümlede başka bir görev üstlenir: “Senin çantan kapının yanında duruyor.” cümlesinde “senin” tamlayandır; “senin çantan” öbeği öznedir. Zamir yüklem de olabilir: “Bu ne?”, “Kapıyı çalan bendim.” İkinci cümlede “ben” zamiri ek fiil (ek eylem) alarak yüklem olmuştur. Nasıl ayırt edilir: Yükleme “kim?”, “neyi?”, “kime?”, “nereden?” gibi sorular sor; zamir hangi sorunun cevabıysa o görevdedir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Ben bu filmi daha önce izlemiştim.”, “Bu hediyeyi ona annem verdi.” ve “Öğretmen sizi müdürün odasına çağırıyor.” cümlelerindeki kişi zamirlerinin görevlerini yazınız.
Çözüm. Birinci cümlede “ben” izleme işini yapandır; “kim izlemişti?” sorusunun cevabıdır ve öznedir. İkinci cümlede “ona” yönelme hâli eki almıştır ve “kime verdi?” sorusunun cevabıdır; dolaylı tümleçtir. Üçüncü cümlede “sizi” belirtme hâli eki almıştır ve “kimi çağırıyor?” sorusunun cevabıdır; belirtili nesnedir.
Örnek 2. “Bu kapıyı kim açık bırakmış?” ve “Bu haberi önce kime anlatacaksın?” cümlelerindeki soru zamirlerinin görevlerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “kim” zamiri ek almamıştır ve kapıyı açık bırakma işini yapanı sorar; cümlenin öznesidir. İkinci cümlede “kime” zamiri yönelme hâli eki almıştır ve haberin anlatılacağı kişiyi sorar; dolaylı tümleçtir. İki cümlede de “bu” sözcüğü (kelimesi) bir ismin önünde işaret sıfatıdır (ön adıdır).
Sık yapılan hatalar
- Belirtme ekli zamiri dolaylı tümleç sanmak: “sizi” nesnedir.
- Yönelme ekli zamiri nesne sanmak: “bana” dolaylı tümleçtir.
- Ek almamış “ne” zamirinin nesne olabileceğini gözden kaçırmak.
- Eksiz zamir çoğunlukla özne, belirtme ekli zamir nesnedir.
- Yönelme, bulunma ve ayrılma ekli zamir dolaylı tümleçtir.
- İlgi ekli zamir tamlayan olur; ek fiil alan zamir yüklem olabilir.