Konu anlatımı
Fiilde çatı, bir fiilin (eylemin) özneyle ve nesneyle kurduğu ilişkiyi inceler. “Usta duvarı ördü.”, “Duvar örüldü.” ve “Komşumuz duvarı ustaya ördürdü.” cümlelerinde aynı fiil farklı çatılarda kullanılmıştır: İşi yapan bazen bellidir, bazen değildir; bazen de iş başkasına yaptırılır. TYT'de çatı soruları bir yüklemin bu ilişkiler bakımından adlandırılmasını ister.
Bu sayfada nesne-yüklem ve özne-yüklem ilişkisine göre çatı türlerini, çatı eklerini ve çatıyı adım adım bulmayı göreceksin. Her türün ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Cümlenin ögeleri, özellikle özne ve nesne, Cümlenin Ögeleri konusunda ayrıca işlenir.
Çatı iki açıdan incelenir
Nesne-yüklem ilişkisine göre fiil geçişli ya da geçişsizdir. Geçişli fiiller arasında oldurgan ve ettirgen fiiller ayrıca adlandırılır. Özne-yüklem ilişkisine göre fiil etken, edilgen, dönüşlü ya da işteştir. Bu iki sınıflama birbirinden bağımsızdır; bir yüklemin çatısı sorulduğunda iki soruyu ayrı ayrı sorarsın. Çatı yalnız fiillerin özelliğidir; isim soylu yüklemlerde çatı aranmaz.
Nesne-yüklem ilişkisi
Nesne alabilen fiil geçişli, alamayan fiil geçişsizdir: “Babaannem atkı ördü.” (geçişli), “Bebek uyudu.” (geçişsiz). Geçişsiz bir fiil çatı ekiyle geçişli olursa oldurgan çatıdadır: “uyu- → uyut-”. Zaten geçişli olan bir fiil çatı ekiyle işi başkasına yaptırma anlamı kazanırsa ettirgen çatıdadır: “ör- → ördür-”.
Özne-yüklem ilişkisi
Öznesi işi yapan gerçek bir varlık olan fiil etkendir: “Usta duvarı ördü.” İşi yapanı belli olmayan fiil edilgendir; özne yerindeki öge sözde öznedir: “Duvar örüldü.” İşin özneye döndüğü fiil dönüşlüdür: “Kardeşim giyindi.” İşin karşılıklı ya da birlikte yapıldığı fiil işteştir: “İki yazar yıllarca yazıştı.”
Çatı ekleri
Çatıyı değiştiren ekler fiilden fiil yapım ekleridir ve Sözcükte Yapı konusunda da anılır. Aynı ek farklı çatılar kurabildiği için karar her zaman cümlenin anlamına bakılarak verilir.
- -t, -dır, -ır, -ar: oldurgan ya da ettirgen (uyut-, güldür-, pişir-, yazdır-)
- -l, -n: edilgen ya da dönüşlü (örül-, okun-, giyin-, kurulan-)
- -ş: işteş (bakış-, yazış-, uçuş-)
Geçişsiz fiilden edilgen
Edilgenlik eki nesne alamayan fiillere de gelebilir: “Bayram sabahı erken kalkılır.” Bu tür cümlelerde ne işi yapan özne ne de sözde özne bulunur; bunlara öznesiz cümle denir. Edilgen ve dönüşlü fiiller nesne almaz; bu yüzden ikisi de geçişsizdir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Komşumuz bahçe duvarını bir ustaya ördürdü.” cümlesindeki yüklemin çatısını belirleyiniz.
Çözüm. Yüklem “ör-dür-dü” biçimindedir. “ör-” fiili zaten nesne alabilen geçişli bir fiildir; -dür eki ona işi başkasına yaptırma anlamı katmıştır. Bu yüzden nesne bakımından ettirgen ve geçişlidir; nesnesi “bahçe duvarını” sözüdür. Özne olan komşumuz işi yaptıran gerçek kişidir; yüklem özne bakımından etkendir. Duvarı ören “ustaya” sözüyle belirtilmiştir.
Örnek 2. “Eski oyuncaklar köy okuluna bağışlandı.” cümlesindeki yüklemin çatısını belirleyiniz.
Çözüm. Yüklem “bağışla-n-dı” biçimindedir; ünlüyle biten “bağışla-” fiiline edilgenlik eki -n gelmiştir. Oyuncakları kimin bağışladığı belli değildir; “eski oyuncaklar” işi yapan değil, işten etkilenen ögedir ve sözde öznedir. Yüklem özne bakımından edilgen, nesne bakımından geçişsizdir.
Örnek 3. “Yüzücü havuzdan çıkınca hemen kurulandı.” cümlesindeki yüklemin çatısını belirleyiniz.
Çözüm. Yüklem “kurula-n-dı” biçimindedir. Cümle “Yüzücü kendini kuruladı.” anlamına gelir; kurulayan da kurulanan da yüzücüdür. İş özneye döndüğü için yüklem özne bakımından dönüşlüdür. Dönüşlü fiil nesne almadığı için yüklem nesne bakımından geçişsizdir.
Sık yapılan hatalar
- Nesnesi söylenmemiş fiili geçişsiz sanmak: “Annem boş vakitlerinde örer.” cümlesinde “örmek” geçişlidir.
- Oldurgan ile ettirgeni karıştırmak: Çatı ekini atınca kalan fiil geçişsizse oldurgan, geçişliyse ettirgendir.
- -n ekli her fiili edilgen sanmak: “Yüzücü kurulandı.” cümlesinde fiil dönüşlüdür.
- Edilgen cümledeki sözde özneyi işi yapan sanmak: “Duvar örüldü.”
- İsim soylu yüklemlerde çatı aramak; çatı yalnız fiillerin özelliğidir.
- Nesne-yüklem ilişkisi: geçişli (oldurgan, ettirgen) ve geçişsiz.
- Özne-yüklem ilişkisi: etken, edilgen, dönüşlü, işteş.
- Edilgen ve dönüşlü fiiller nesne almaz; geçişsizdir.
- -l, -n edilgen ya da dönüşlü; -ş işteş; -t, -dır, -ır oldurgan ya da ettirgen yapar.
- Geçişsiz fiilden türeyen edilgen fiilin öznesi yoktur: “Bu salonda koşulmaz.”