Konu anlatımı
Çatı soruları çoğunlukla bir yüklemin hem özne hem nesne bakımından çatısını sorar: “Bu yüklem edilgen ve geçişsizdir.” gibi. Bu soruları çözmek için yüklemi belli bir sırayla incelemek gerekir. Bu alt başlıkta çatıyı adım adım bulmayı ve birden çok çatı eki alan fiilleri (eylemleri) çözümlemeyi göreceksin.
Adımlar
Bir yüklemin çatısını bulurken şu sırayı izleyebilirsin:
- Yüklemi bul. Yüklem isim soyluysa çatı aranmaz; çatı yalnız fiillerin özelliğidir.
- Fiilin kökünü ve çatı eklerini ayır: “yaz-dır-ıl-dı”.
- Özneye bak: İşi yapan özne ise etken; iş özneye dönüyorsa dönüşlü; karşılıklı ya da birlikte yapılıyorsa işteş; işi yapan belli değilse edilgendir.
- Fiile “neyi?, kimi?” sorusunu sor: Nesne alabiliyorsa geçişli, alamıyorsa geçişsizdir.
- Fiil geçişliyse çatı ekini at: Kalan fiil geçişsizse oldurgan, geçişliyse ettirgendir.
Birden çok çatı eki
Bir fiil art arda birden çok çatı eki alabilir: “yaz-dır-ıl-”, “ör-dür-ül-”, “kapla-t-ıl-”. Bu durumda özne bakımından çatıyı çoğunlukla en son gelen ek belirler. “Bu kazak ablama ördürüldü.” cümlesinde son ek edilgenlik ekidir; yüklem edilgen ve geçişsizdir, “bu kazak” sözde öznedir. “Antrenör oyuncuları sahada koşturdu.” cümlesinde ise “koş-” geçişsiz bir fiildir; -tur eki onu oldurgan ve geçişli yapmıştır. Bu yüklem etkendir ve nesnesi “oyuncuları” sözüdür.
Sık karıştırılan durumlar
Edilgen ve dönüşlü fiiller aynı ekle kurulabilir; karar için anlama bak. Edilgen ve dönüşlü fiiller nesne almaz; bu yüzden ikisi de geçişsizdir. Oldurgan ve ettirgen fiiller ise nesne alır ve geçişlidir. Çatı her zaman iki ayrı soruyla belirlenir: Özne bakımından etken, edilgen, dönüşlü ya da işteş; nesne bakımından geçişli ya da geçişsiz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Eski fotoğraflar albüme tek tek yapıştırıldı.” cümlesinin yüklemini çatı bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Yüklem “yapış-tır-ıl-dı” biçimindedir. “yapış-” nesne alamayan bir fiildir; -tır eki onu geçişli yapmıştır, bu ek oldurganlık ekidir. Ardından gelen -ıl edilgenlik ekidir ve son çatı eki odur. Fotoğrafları yapıştıranın kim olduğu belli değildir; “eski fotoğraflar” sözde öznedir. Yüklem edilgen ve geçişsizdir.
Örnek 2. “Dedem torunlarına bahçede fidan diktirdi.” cümlesinin yüklemini çatı bakımından inceleyiniz.
Çözüm. Yüklem “dik-tir-di” biçimindedir. “dik-” fiili “fidan dikmek” örneğindeki gibi nesne alabilir; geçişlidir. -tir eki işi başkasına yaptırma anlamı kattığı için yüklem ettirgendir ve geçişlidir; nesnesi “fidan” sözüdür. İşi yaptıran dede cümlenin gerçek öznesidir; yüklem özne bakımından etkendir.
Sık yapılan hatalar
- Birden çok çatı eki alan fiilde ilk eke bakarak karar vermek: “ördürüldü” edilgendir.
- Özne ve nesne bakımından çatıyı karıştırmak; ikisi ayrı sorularla bulunur.
- İsim soylu yüklemlerde çatı aramak.
- Önce yüklemi, sonra özneyi, sonra nesneyi incele.
- Birden çok çatı ekinde özne bakımından çatıyı çoğunlukla son ek belirler.
- Edilgen ve dönüşlü fiiller geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiiller geçişlidir.