Konu anlatımı
Dönüşlü çatıda özne, yaptığı işten kendisi etkilenir: “Yüzücü havuzdan çıkınca kurulandı.” cümlesinde kurulayan da kurulanan da yüzücüdür. Dönüşlü fiiller (eylemler) edilgen fiillerle aynı ekle kurulabildiği için sorularda en çok bu iki çatı karıştırılır. Bu alt başlıkta dönüşlü fiilleri ve onları edilgen fiillerden ayırmanın yolunu göreceksin.
Tanım ve örnekler
Öznenin yaptığı işin yine özneye yöneldiği fiiller dönüşlü çatıdadır. Dönüşlü çatı çoğunlukla -n (-ın, -in, -un, -ün) ekiyle kurulur: “giy- → giyin-”, “kurula- → kurulan-”, “süsle- → süslen-”, “öv- → övün-”, “sar- → sarın-”, “silk- → silkin-”. “Dağcılar soğuğa karşı kalın giyindi.” cümlesi “Dağcılar kendilerini kalın giydirdi.” anlamına gelir. Dönüşlü fiillerde işi yapan ile işten etkilenen aynı varlıktır.
Dönüşlü fiillerin özellikleri
Dönüşlü fiiller nesne almaz; geçişsizdir. “övünmek” fiili “kendini övmek” anlamındadır ve “neyi?” sorusuna cevap veren bir nesne almaz: “Takım kazandığı kupayla övündü.” Dönüşlü cümlede özne gerçek öznedir; işi yapan kendisidir. Bu yüzden dönüşlü fiil, işi yapanı belirsiz bırakan edilgen fiilden ayrılır. “kendi” sözcüğüyle (kelimesiyle) kurulan dönüşlülük zamiri (adılı) ise Zamir konusunda işlenir.
Edilgenden ayırma
-n eki hem dönüşlü hem edilgen fiil kurabilir; karar cümlenin anlamına göre verilir. “Ablam düğüne hazırlandı.” cümlesinde ablam kendini hazırlamıştır; fiil dönüşlüdür. “Sofra hazırlandı.” cümlesinde ise sofrayı hazırlayan belli değildir; fiil edilgendir. Nasıl ayırt edilir: Cümleyi “kendini” sözüyle yeniden kur. “Ablam kendini düğüne hazırladı.” anlamlıysa dönüşlü; “Sofra kendini hazırladı.” gibi anlamsız oluyorsa edilgendir. Edilgen fiile “tarafından” sözü de eklenebilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Dağcılar soğuğa karşı kalın giyindi.” ve “Bütün dağcılar helikopterle kurtarıldı.” cümlelerindeki yüklemlerin çatılarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “giy-in-di” yüklemi “dağcılar kendilerini giydirdi” anlamındadır; iş özneye dönmüştür ve yüklem dönüşlüdür. İkinci cümlede “kurtar-ıl-dı” yüklemi edilgendir; dağcıları kimin kurtardığı belli değildir ve “bütün dağcılar” sözde öznedir. İki yüklem de nesne almadığı için geçişsizdir.
Örnek 2. “Islanan köpek kıyıya çıkınca silkindi.” cümlesindeki yüklemin çatısını belirleyiniz.
Çözüm. Yüklem “silk-in-di” biçimindedir. Cümle “köpek kendini silkti” anlamına gelir; silken de silkilen de köpektir. İş özneye döndüğü için yüklem özne bakımından dönüşlüdür. Dönüşlü fiil nesne almadığı için yüklem nesne bakımından geçişsizdir; “kıyıya” sözü ise yüklemi değil, “çıkınca” sözünü tamamlar.
Sık yapılan hatalar
- -n ekli her fiili edilgen sanmak: “Dağcılar kalın giyindi.” cümlesinde fiil dönüşlüdür.
- Dönüşlü fiilin nesne alabileceğini düşünmek; dönüşlü fiiller geçişsizdir.
- “kendini” sınamasını yapmadan karar vermek: “Sofra hazırlandı.” cümlesinde fiil edilgendir.
- Dönüşlü: İş özneye döner; işi yapan ile işten etkilenen aynıdır.
- Dönüşlü fiiller çoğunlukla -n ekiyle kurulur ve nesne almaz.
- “kendini” eklenebiliyorsa dönüşlü, işi yapan belirsizse edilgendir.