Konu anlatımı
Edilgenlik eki yalnız geçişli fiillere (eylemlere) gelmez; nesne alamayan fiiller de edilgen yapılabilir: “kalk- → kalkıl-”, “gir- → giril-”, “gel- → gelin-”. Bu fiillerle kurulan cümlelerde ne işi yapan özne ne de sözde özne bulunur. TYT'de bu tür cümleler sık sorulur. Bu alt başlıkta geçişsiz fiillerden türeyen edilgen fiilleri ve öznesiz cümleleri göreceksin.
Nasıl kurulur?
Geçişsiz bir fiile edilgenlik eki getirildiğinde işi yapan belirsizleşir ve iş genel olarak herkes için söylenmiş olur: “Bayram sabahı erken kalkılır.”, “Sınav salonuna saat dokuzdan sonra girilmez.”, “Derse zamanında gelinmeli.”, “Bu salonda koşulmaz.” Bu cümlelerdeki “kalkmak”, “girmek”, “gelmek” ve “koşmak” fiilleri nesne alamaz. Bu yüzden edilgen biçimlerinin önünde özne yerine geçebilecek bir nesne de yoktur.
Öznesiz cümle
Geçişli bir fiilden kurulan edilgen cümlede işten etkilenen öge sözde özne olur: “Pencereler kapatıldı.” Geçişsiz fiilden kurulan edilgen cümlede ise böyle bir öge yoktur: “Bayram sabahı erken kalkılır.” cümlesinde “ne kalkılır?” sorusunun cevabı bulunmaz. Bu yüzden bu cümlelerin öznesi yoktur; bunlara öznesiz cümle denir. Cümlede yer alan “bayram sabahı” ya da “salona” gibi sözler özne değil, tümleçtir.
Nasıl ayırt edilir?
Edilgen yüklemin edilgenlik ekini at ve kalan fiilin cümledeki kullanımına bak. Kalan fiil bu cümlede nesne alamıyorsa edilgen fiil geçişsiz bir fiilden türemiştir ve cümle öznesizdir. Bazı fiiller iki türlü kullanılır: “çıkmak” fiili “Yokuşu çıktık.” cümlesinde nesne alır, “Çatıya çıktık.” cümlesinde almaz. Bu yüzden “Çatıya merdivenle çıkılır.” cümlesindeki edilgen fiil, “çıkmak” fiilinin geçişsiz kullanımından türemiştir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Sınav salonuna saat dokuzdan sonra girilmez.” cümlesinin öznesi var mıdır?
Çözüm. Yüklem “gir-il-mez” biçimindedir; “girmek” nesne alamayan bir fiildir ve -il edilgenlik ekini almıştır. Salona kimin giremeyeceği belirtilmemiştir; işten etkilenen bir öge de yoktur. “sınav salonuna” dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), “saat dokuzdan sonra” zarf tümlecidir (zarf tamlayıcısıdır). Cümlede özne ya da sözde özne bulunmaz; cümle öznesizdir.
Örnek 2. “Kışlık giysiler bodruma indirildi.” ve “Bu kasabada akşamları erken yatılır.” cümlelerini özne bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “indir-il-di” yüklemi, “indirmek” gibi geçişli bir fiilden türemiş edilgen bir fiildir; işten etkilenen “kışlık giysiler” sözde öznedir. İkinci cümlede “yat-ıl-ır” yüklemi, nesne alamayan “yatmak” fiilinden türemiştir; cümlede sözde özne de yoktur. Birinci cümle sözde özneli, ikinci cümle öznesizdir.
Sık yapılan hatalar
- Öznesiz cümlede zaman ya da yer bildiren sözü özne sanmak: “Bayram sabahı erken kalkılır.”
- Her edilgen fiilin bir sözde öznesi olduğunu düşünmek.
- Fiilin cümledeki kullanımına bakmadan geçişli saymak: “Çatıya merdivenle çıkılır.”
- Geçişsiz fiil + edilgenlik eki: kalkılır, girilmez, gelinmeli.
- Bu cümlelerde ne özne ne sözde özne vardır; cümle öznesizdir.
- Karar için fiilin o cümledeki geçişsiz kullanımına bak.