Konu anlatımı
İşteş çatıda iş birden çok özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır: “İki yazar yıllarca yazıştı.” cümlesinde yazarlar birbirine yazmıştır. İşteş fiiller (eylemler) çoğunlukla -ş (-ış, -iş, -uş, -üş) ekiyle kurulur. Sınavda bu çatı çoğunlukla öteki özne-yüklem çatılarıyla birlikte sorulur. Bu alt başlıkta işteş fiillerin iki anlamını ve onları tanımanın yolunu göreceksin.
Karşılıklılık
Bir işin iki ya da daha çok kişi tarafından birbirine yapıldığını bildiren fiiller işteştir: “bak- → bakış-”, “yaz- → yazış-”, “gör- → görüş-”, “it- → itiş-”, “selamla- → selamlaş-”, “kucakla- → kucaklaş-”. “Kardeşler sofrada gizlice bakıştı.” cümlesinde kardeşler birbirine bakmıştır. Karşılıklı işlerde iş, öznelerin her birinden ötekine yönelir.
Birliktelik
Bir işin birden çok kişi ya da varlık tarafından aynı anda, birlikte yapıldığını bildiren fiiller de işteştir: “gül- → gülüş-”, “koş- → koşuş-”, “uç- → uçuş-”, “öt- → ötüş-”, “bağır- → bağrış-”. “Martılar teknenin çevresinde uçuştu.” cümlesinde martılar birbirine bir şey yapmaz; birlikte uçar. Bu fiillerin öznesi çoğunlukla çoğuldur ya da birden çok kişiyi karşılar.
Nasıl ayırt edilir?
Fiildeki -ş ekini at ve kalan fiilin anlamına bak; ardından cümlede işin karşılıklı ya da birlikte yapılıp yapılmadığını sor. İki koşul da sağlanıyorsa fiil işteştir. Yalnız ekin varlığına bakmak yetmez; -ş eki taşıyan her fiil işteşlik bildirmez. Özne çoğul olsa da iş karşılıklı ya da birlikte yapılmıyorsa fiil işteş değildir: “Kuşlar uçtu.” cümlesinde fiil etkendir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Martılar teknenin çevresinde uçuştu.” ve “Kardeşler sofrada gizlice bakıştı.” cümlelerindeki işteş fiillerin anlamlarını karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “uç-uş-tu” yüklemi martıların aynı anda, birlikte uçtuğunu anlatır; birliktelik bildiren işteş bir fiildir. İkinci cümlede “bak-ış-tı” yüklemi kardeşlerin birbirine baktığını anlatır; karşılıklılık bildiren işteş bir fiildir. İki yüklem de -ş ekiyle kurulmuştur.
Örnek 2. “Taylar çayırda koşuştu.” ve “Tay çayırda koştu.” cümlelerindeki yüklemlerin çatılarını belirleyiniz.
Çözüm. Birinci cümlede “koş-uş-tu” yüklemi tayların birlikte, bir arada koştuğunu anlatır; işteş çatıdadır. İkinci cümlede “koş-tu” yüklemi tek bir tayın yaptığı işi bildirir; işi yapan belli olduğu için etken çatıdadır. İki yüklem de nesne almadığı için geçişsizdir.
Sık yapılan hatalar
- Yalnız -ş ekine bakarak karar vermek; işin karşılıklı ya da birlikte yapıldığını sor.
- Birliktelik bildiren “uçuşmak”, “koşuşmak” gibi fiilleri işteş saymamak.
- Çoğul özneli her fiili işteş sanmak: “Kuşlar uçtu.” cümlesinde fiil işteş değildir.
- İşteş: İş karşılıklı (bakışmak) ya da birlikte (uçuşmak) yapılır.
- İşteş fiiller çoğunlukla -ş ekiyle kurulur.
- Öznesi çoğunlukla çoğuldur ya da birden çok kişiyi karşılar.