Konu anlatımı
Nesne-yüklem ilişkisine göre fiiller (eylemler) geçişli ve geçişsiz olarak ikiye ayrılır. “Mektubu okudu.” cümlesinde “okumak” bir nesneyi etkiler; “Yolcular uyudu.” cümlesinde “uyumak” hiçbir nesneyi etkilemez. Çatı sorularının çoğunda önce bu ayrımı yapman gerekir. Bu alt başlıkta iki türü ve onları sınamanın yolunu göreceksin.
Geçişli fiiller
Nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir. Bu fiillere “neyi?”, “kimi?” ya da “ne?” sorusu sorulabilir: “Mektubu yazdı.” (neyi yazdı?), “Arkadaşını aradı.” (kimi aradı?), “Manavdan incir aldı.” (ne aldı?). Bir fiilin geçişli sayılması için cümlede nesnenin bulunması gerekmez; nesne alabilmesi yeterlidir. “Annem boş vakitlerinde örer.” cümlesinde nesne söylenmemiştir, ama “örmek” geçişlidir: “kazak örer”, “atkı örer”.
Geçişsiz fiiller
Nesne alamayan fiillere geçişsiz fiil denir: “Yorgun yolcular hemen uyudu.”, “Konuklar geç saatte geldi.”, “Taylar çayırda koştu.”, “Kedi minderin üstünde oturdu.”, “Filmin sonunda herkes ağladı.” Bu fiillere “neyi?” ya da “kimi?” sorusu sorulamaz; “neyi uyudu?” denmez. Geçişsiz fiillerin yanında yönelme, bulunma ya da ayrılma eki almış sözler bulunabilir; bunlar nesne değil, dolaylı tümleçtir (yer tamlayıcısıdır): “Okula gitti.”
Aynı fiilin iki kullanımı
Bazı fiiller hem geçişli hem geçişsiz kullanılabilir: “Rüzgâr kapıyı açtı.” cümlesinde “açmak” geçişli, “Sabah olunca çiçekler açtı.” cümlesinde geçişsizdir. Bu yüzden karar verirken fiilin o cümledeki anlamına bakmalısın. Nasıl ayırt edilir: Fiile, cümledeki anlamıyla “neyi?” ya da “kimi?” sorusunu sor. Soru anlamlıysa fiil geçişli, anlamsızsa geçişsizdir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Annem boş vakitlerinde örer.” ve “Kedi minderin üstünde oturdu.” cümlelerindeki yüklemlerin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu bulunuz.
Çözüm. Birinci cümlede nesne söylenmemiştir; ama “örmek” fiiline “neyi örer?” sorusu sorulabilir ve cevabı “kazak” gibi bir nesne olur. Bu yüzden yüklem geçişlidir. İkinci cümlede “neyi oturdu?” sorusu anlamsızdır; “oturmak” nesne alamaz ve yüklem geçişsizdir. “minderin üstünde” sözü ise dolaylı tümleçtir.
Örnek 2. “Rüzgâr kapıyı açtı.” ve “Sabah olunca çiçekler açtı.” cümlelerindeki “açmak” fiillerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede “kapıyı” sözü “neyi açtı?” sorusunun cevabıdır ve belirtili nesnedir; “açmak” burada geçişlidir. İkinci cümlede çiçekler açan varlıktır ve öznedir; “neyi açtı?” sorusu anlamsızdır. Aynı fiil bu cümlede “çiçeklenmek” anlamında, geçişsiz olarak kullanılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Nesne söylenmediği için geçişli fiili geçişsiz saymak: “Annem boş vakitlerinde örer.”
- Yönelme ekli sözü nesne sanmak: “Okula gitti.” cümlesinde “okula” dolaylı tümleçtir.
- Fiilin cümledeki anlamına bakmadan karar vermek: “Çiçekler açtı.” cümlesinde fiil geçişsizdir.
- Geçişli fiile “neyi?, kimi?” sorusu sorulabilir.
- Nesne cümlede söylenmese de fiil geçişli olabilir.
- Aynı fiil, anlamına göre geçişli ya da geçişsiz kullanılabilir.