Konu anlatımı
Bir paragrafın anlatım tekniği, yazarın amacına göre seçtiği anlatım biçimi ile düşüncesini açıklamak için kullandığı yollardan oluşur. Bilgi vermek isteyen yazar açıklayıcı, okuru ikna etmek isteyen tartışmacı, bir yeri canlandırmak isteyen betimleyici, bir olayı anlatmak isteyen öyküleyici anlatıma başvurur. Bu anlatımlar tanımlama, örnekleme (örneklendirme), karşılaştırma gibi yollarla desteklenir.
Bu sayfada dört anlatım biçimini, altı düşünceyi geliştirme yolunu ve ikisini birbirinden ayırmayı göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir paragrafta kullanılan ya da kullanılmayan tekniği sorar. Paragrafın ana düşüncesi (ana fikri) Paragrafta Anlam, düzeni Paragrafta Yapı konusunda işlenir.
Anlatım biçimleri
Anlatım biçimi, paragrafın bütününde ağır basan amaçtan anlaşılır. Açıklayıcı anlatım (açıklama) bilgi verir ve öğretir. Tartışmacı anlatım (tartışma) bir görüşü savunur, karşıt görüşü çürüterek okuru ikna etmeye çalışır. Betimleyici anlatım (betimleme) bir varlığı ya da yeri okurun gözünde canlandırır. Öyküleyici anlatım (öyküleme) bir olayı oluş sırasıyla anlatır.
Düşünceyi geliştirme yolları
Yazar düşüncesini açıklamak ve desteklemek için çeşitli yollara başvurur. Bir kavramın ne olduğunu söylemek tanımlama, soyut bir düşünceyi somut bir durumla açıklamak örnekleme, iki şeyi ortak ve ayrı yanlarıyla yan yana koymak karşılaştırmadır. Konunun uzmanı olan ya da tanınan birinin sözünü kanıt olarak getirmek tanık gösterme, düşünceyi sayı ve oranlarla desteklemek sayısal verilerden yararlanma, bir şeyi başka bir şeye benzeterek anlatmak benzetmedir.
Biçim ile yolu ayırma
Anlatım biçimi metnin bütününün amacıdır; düşünceyi geliştirme yolları ise bu amaca hizmet eden araçlardır. Bir paragrafta çoğunlukla tek bir anlatım biçimi ağır basar, ama birden çok geliştirme yolu birlikte kullanılabilir: Açıklayıcı bir paragrafta tanımlama, örnekleme ve sayısal veri bir arada bulunabilir. Önce “Yazar bu paragrafı ne amaçla yazmış?” diye sorup biçimi, sonra cümle cümle ilerleyip yolları belirle.
Kullanılmayan tekniği bulma
Paragrafta başvurulmayan yolu soran sorularda her seçeneği paragrafta bir cümleye bağla. Tanım için bir kavramın ne olduğunu açıklayan cümle, örnek için “örneğin, sözgelimi” ya da somut bir durum, karşılaştırma için “daha, göre, ise”, tanık gösterme için birine ait bir söz, sayısal veri için ölçü ya da oran, benzetme için “gibi, sanki, andırır” ara. Karşılığı bulunamayan seçenek cevaptır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kar ile dolu, gökten düşen buz parçacıkları olsalar da farklı biçimlerde oluşur. Kar, soğuk bulutlarda su buharının doğrudan buz kristallerine dönüşmesi ve bu kristallerin birleşmesiyle oluşur; bu yüzden hafif ve yumuşaktır. Dolu ise güçlü yukarı hava akımlarının bulunduğu sağanak bulutlarında, su damlacıklarının donup kat kat buz bağlamasıyla oluşur; sert ve ağırdır. Kar çoğunlukla kışın yağarken dolu daha çok ilkbahar ve yaz sağanaklarında görülür.” Bu parçanın anlatım biçimini ve düşünceyi geliştirme yolunu belirleyiniz.
Çözüm. Parça kar ile dolunun nasıl oluştuğu hakkında bilgi verir ve okuru bir görüşe inandırmaya çalışmaz; ağır basan anlatım biçimi açıklayıcı anlatımdır. Paragrafın bütünü iki doğa olayını oluşumları, nitelikleri ve görüldükleri mevsimler bakımından yan yana koyar; “ise” ve “-ken” bu kıyası kurar. Kullanılan düşünceyi geliştirme yolu karşılaştırmadır.
Örnek 2. “Artık yıl, şubat ayının 29 gün çektiği 366 günlük yıldır. Dünya, Güneş'in çevresindeki dolanımını yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamlar; arta kalan altı saatler dört yılda bir günü doldurur. Örneğin 2024 yılı bir artık yıldı; bir sonraki artık yıl 2028 olacak. Sıradan yıllarda şubat 28 gün çekerken artık yıllarda bu aya bir gün eklenir.” Bu parçada tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, sayısal verilerden yararlanma ve tanık gösterme yollarından hangisine başvurulmamıştır?
Çözüm. İlk cümle artık yılın ne olduğunu açıklar (tanımlama); 365 gün 6 saat, 366 gün, 29 ve 28 gün gibi sayılar düşünceyi destekler (sayısal veri); 2024 ve 2028 yılları “Örneğin” ile verilir (örnekleme); son cümle sıradan yıllarla artık yılları şubat ayı bakımından karşılaştırır. Paragrafta görüşüne başvurulan bir uzman ya da tanınan bir kişi yoktur; başvurulmayan yol tanık göstermedir.
Sık yapılan hatalar
- Paragrafta bir kişinin sözü geçince hemen tanık gösterme demek; öyküleyici metindeki konuşma tanık gösterme değildir.
- Benzetme ile karşılaştırmayı karıştırmak: “gibi” benzetme, “daha, göre” karşılaştırma kurar.
- İçinde sayı geçen her ifadeyi sayısal veri saymak: “iki kardeş”, “bir gün” sayısal veri değildir.
- Bir görüş bildiren her metni tartışmacı saymak; tartışmacı anlatımda okuru ikna etme amacı ağır basar.
- Betimlemeyle öykülemeyi karıştırmak; zaman ilerliyor ve bir olay gelişiyorsa öyküleme vardır.
- Anlatım biçimleri: açıklayıcı, tartışmacı, betimleyici, öyküleyici.
- Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal veri, benzetme.
- Biçim metnin amacıdır; yollar bu amacın araçlarıdır.
- Kullanılmayan yolu bulmak için her seçeneği paragrafta bir cümleye bağla.