Konu anlatımı
Betimleyici anlatım (betimleme), bir varlığı, bir yeri ya da bir kişiyi sözcüklerle (kelimelerle) resmederek okurun gözünde canlandırır. Yazar renkleri, sesleri, kokuları, sıcaklığı ve biçimleri ayrıntılarla verir. Bu alt başlıkta betimlemenin özelliklerini, türlerini ve onu öyküleyici anlatımdan ayırmanın yolunu göreceksin.
Duyulara seslenen ayrıntılar
Betimlemede ayrıntılar beş duyuya seslenir: görme (renk, ışık, biçim), işitme (ses), koklama (koku), tatma (tat) ve dokunma (sıcaklık, sertlik, nem). Sıfatlar (ön adlar) ve benzetmeler bu anlatımın en önemli araçlarıdır: “Göl, akşam ışığında eritilmiş bir bakır gibi parlıyordu.” Ayrıntılar çoğunlukla belli bir yerde ve anda yapılmış bir gözleme dayanır.
Betimleme türleri
Betimleme amacına göre ikiye ayrılır. Açıklayıcı betimlemede bir varlık, kişisel duygu katılmadan, bilgi vermek amacıyla nesnel olarak tanıtılır; bir bitkinin yaprak ve çiçek yapısının anlatılması gibi. Sanatsal betimlemede ise yazar izlenimlerini ve duygularını da katar; amaç okurda bir duygu uyandırmaktır. İnsanlar betimlenirken dış görünüşü anlatan fiziksel portre ile karakteri anlatan ruhsal portre de ayrılır.
Öykülemeden ayırma
Betimlemede zaman neredeyse durur; yazar bir anın, bir yerin fotoğrafını çeker gibi anlatır. Öykülemede ise olaylar birbirini izler ve zaman ilerler. Nasıl ayırt edilir: Paragrafta “sonra, ardından, o sırada” gibi sözlerle ilerleyen bir olay dizisi var mı? Varsa öyküleme, yoksa ve ayrıntılar bir görüntüyü canlandırıyorsa betimleme ağır basar. İki anlatım aynı paragrafta birlikte de bulunabilir; soru ağır basanı ister.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Seranın kapısını açınca yüzüme ılık, nemli bir hava çarptı. Sıra sıra dizilmiş domates fideleri, camdan süzülen ışıkta yoklamaya dizilmiş öğrenciler gibi duruyordu. Tavandaki damlalar arada bir toprağa düşüyor, havada ıslak toprak ve domates yaprağı kokusu dolaşıyordu. Köşedeki eski radyodan cızırtılı bir türkü yükseliyordu.” Bu parçanın anlatımını inceleyiniz.
Çözüm. Parça bir serayı, içinde bulunulan bir anda gözlemlenmiş ayrıntılarla canlandırır. Ilık ve nemli hava dokunma, ışıkta duran fideler görme, toprak ve yaprak kokusu koklama, radyodan gelen türkü işitme duyusuna seslenir. Fidelerin öğrencilere benzetilmesi görüntüyü canlandırır. Bir olay dizisi ilerlemediği için ağır basan anlatım biçimi betimleyici anlatımdır.
Sık yapılan hatalar
- Benzetme içeren her paragrafı betimleyici saymak; benzetme başka anlatımlarda da kullanılır.
- Betimleme ile öykülemeyi karıştırmak; zaman ilerliyorsa öyküleme vardır.
- Yalnız görme duyusuna seslenen ayrıntıları aramak; betimleme bütün duyulara seslenebilir.
- Betimleme bir yeri, varlığı ya da kişiyi okurun gözünde canlandırır.
- Duyulara seslenen ayrıntılar, sıfatlar ve benzetmeler betimlemenin araçlarıdır.
- Betimlemede zaman durur, öykülemede ilerler.