Konu anlatımı
Öyküleyici anlatım (öyküleme), bir olayı ya da olaylar dizisini oluş sırasına göre anlatır. Hikâye, roman, anı ve gezi yazılarında sık kullanılır. Öyküleyici bir paragrafta zaman ilerler ve okur “Sonra ne oldu?” sorusuyla metni izler. Bu alt başlıkta öykülemenin özelliklerini ve onu öteki biçimlerden ayırmayı göreceksin.
Unsurları
Öyküleyici anlatımın dört temel unsuru vardır: olay, kişi, yer ve zaman. Olaylar birbirini izler; bir olay ötekine yol açar. Fiiller (eylemler) çoğunlukla geçmiş zaman ekleri alır ve “önce, sonra, ardından, o sırada, bir süre sonra” gibi sözler olayların sırasını gösterir. Anlatıcı olayları kendi ağzından (ben) ya da dışarıdan (o) anlatabilir. Olay örgüsü çoğunlukla serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşur: Önce kişiler ve ortam tanıtılır, sonra bir merak ya da sorun doğar, en sonunda olay bir sonuca bağlanır.
Diyalog
Öyküleyici anlatımda kişilerin konuşmaları da aktarılabilir; buna diyalog (karşılıklı konuşma) denir. Konuşmalar olayları canlandırır ve kişileri tanıtır. Öyküleyici bir metinde bir kişinin sözünün aktarılması tanık gösterme değildir; tanık gösterme, bir düşünceyi kanıtlamak için konunun uzmanı olan ya da tanınan birinin sözünü getirmektir.
Betimleme ve açıklamadan ayırma
Öykülemede zaman ilerler; betimlemede zaman durur ve bir görüntü canlandırılır. Açıklayıcı anlatımda ise bir olay değil, bir bilgi anlatılır: Bir sürecin aşamalarını “önce ... sonra ...” diye anlatan bilgi paragrafı öyküleme değildir, çünkü belli kişilerin başından geçen bir olay anlatmaz. Nasıl ayırt edilir: Belli kişilerin belli bir yerde ve zamanda yaşadığı bir olay var mı? Varsa öyküleme ağır basar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Teyzem altmış yaşında ilk kez uçağa bindi. Kemerini bağlarken elleri titriyordu. Uçak havalanınca gözlerini sımsıkı yumdu. Bir süre sonra yanındaki küçük bir kız ‘Bakın, bulutların üstündeyiz!’ deyince gözlerini açıp pencereden dışarı baktı. İnişe kadar da bir daha gözünü pencereden ayırmadı.” Bu parçanın anlatım biçimini belirleyiniz.
Çözüm. Parçada belli bir kişinin, teyzenin, belli bir zamanda yaşadığı bir olay anlatılır. Olaylar oluş sırasıyla birbirini izler: kemer bağlanır, uçak havalanır, kız konuşur, teyze dışarı bakar. “Bir süre sonra”, “İnişe kadar” gibi sözler zamanın ilerlediğini gösterir; küçük kızın sözü de bir diyalog parçasıdır. Ağır basan anlatım biçimi öyküleyici anlatımdır.
Sık yapılan hatalar
- Öyküleyici metindeki kişi konuşmalarını tanık gösterme saymak.
- Bir süreci adım adım anlatan bilgi paragrafını öyküleyici sanmak.
- Olay içinde kısa betimlemeler var diye paragrafı betimleyici saymak; ağır basan biçime bak.
- Öyküleme olayları oluş sırasıyla anlatır; zaman ilerler.
- Unsurları: olay, kişi, yer, zaman.
- Kişilerin konuşmaları diyalogdur, tanık gösterme değildir.