Konu anlatımı
Tanımlama ve örnekleme (örneklendirme), düşünceyi geliştirmek için en sık kullanılan iki yoldur. Tanımlama bir kavramın ne olduğunu söyler; örnekleme ise bir düşünceyi somut durumlarla açıklar. Bu alt başlıkta iki yolu ve onları paragrafta tanımanın yolunu göreceksin.
Tanımlama
Tanımlamada bir kavramın ne olduğu, ona özgü niteliklerle açıklanır ve “nedir?” sorusuna cevap verilir: “Artık yıl, şubat ayının 29 gün çektiği 366 günlük yıldır.” Tanım cümlesi çoğunlukla “... -dır” ya da “... denir” biçiminde kurulur ve nesneldir. “Kitap, insanın en sadık yol arkadaşıdır.” gibi benzetme ve kişisel yorum içeren cümleler tanım değildir.
Örnekleme
Örneklemede soyut ya da genel bir düşünce somut bir durumla açıklanır: “Bitkiler de çevrelerindeki değişikliklere tepki verir; örneğin genç bir ayçiçeğinin başı gün boyunca güneşin yönüne döner.” Örnek çoğunlukla “örneğin, sözgelimi, mesela” gibi sözlerle başlar, ama bu sözler olmadan da verilebilir: Genel bir yargının ardından gelen ve onu somut bir kişi, yer ya da olayla gösteren cümle de örnektir.
Örneği benzetmeden ayırma
Örnekte genel yargının kapsadığı somut bir durum gösterilir; benzetmede ise bir şey, aralarında gerçek bir bağ olmayan başka bir şeye benzetilir. “Arılar dans ederek kovandakilere yön bildirir.” cümlesi “hayvanlar kendi aralarında iletişim kurar” yargısının bir örneğidir. “Kent, gece bir mücevher kutusunu andırır.” ise bir benzetmedir; kent ile mücevher kutusu arasında bir genel-özel ilişkisi yoktur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yankı, sesin bir engele çarpıp geri dönmesiyle yeniden duyulmasıdır. Ses, ancak engel yeterince uzaktaysa ayrı bir ses olarak algılanır. Örneğin geniş bir vadide bağıran biri, kendi sesini bir iki saniye sonra karşı yamaçtan geri duyar. Küçük, boş bir odada ise ses çok kısa sürede döndüğü için ayrı bir yankı değil, uzayan bir uğultu duyulur.” Bu parçada kullanılan düşünceyi geliştirme yolları nelerdir?
Çözüm. İlk cümle yankının ne olduğunu, onu öteki seslerden ayıran özelliğiyle açıklar; bu bir tanımlamadır. Üçüncü cümle “Örneğin” ile vadide bağıran birinin sesini geri duymasını gösterir; genel bilgi somut bir durumla açıklanmıştır, bu bir örneklemedir. Son cümle ise vadi ile boş odayı yan yana koyarak bilgiyi tamamlar; bu cümlede bir karşılaştırma da vardır.
Sık yapılan hatalar
- Benzetme ve kişisel yorum içeren cümleyi tanım saymak: “Kitap, insanın en sadık yol arkadaşıdır.”
- “örneğin” sözü yok diye somut örneği gözden kaçırmak.
- Örnek ile benzetmeyi karıştırmak.
- Tanımlama “nedir?” sorusuna ayırt edici ve nesnel özelliklerle cevap verir.
- Örnekleme genel bir düşünceyi somut bir durumla açıklar.
- Örnek genel yargının içindedir; benzetilen şey ise başka türdendir.